Giáo dục xanh nuôi dưỡng ý thức bảo vệ môi trường cho trẻ từ những trải nghiệm đầu đời

Từ những mầm xanh đầu đời đến bài học tôn trọng tự nhiên

Chiều cuối tuần tại khu Giáo dục trải nghiệm Quảng Đà X-Camp ở xã Hoà Tiến, một không gian giáo dục trải nghiệm ngoại ô thành phố, thay vì những tiếng tivi hay trò chơi điện tử quen thuộc, bé An Nhiên (6 tuổi, trú tại phường Hòa Xuân, Đà Nẵng) đang chăm chú xúc từng thìa đất nhỏ, tự tay vùi hạt giống rau mầm xuống luống đất ẩm.

Đứng bên cạnh quan sát con gái, chị Lê Hoàng Ny mỉm cười chia sẻ về quyết định đồng hành cùng con trong những chuyến đi thực tế thế này.

"Thay vì chỉ học qua sách vở, hình ảnh, các con được trực tiếp gieo hạt, tự tay chăm sóc cây và cho vật nuôi ăn. Qua đó, trẻ hiểu hơn về thiên nhiên, biết cây lớn lên như thế nào và vật nuôi cần được chăm sóc ra sao. Tôi nghĩ những trải nghiệm thực tế sẽ giúp con mạnh dạn, tự tin hơn, đồng thời hình thành tình yêu thiên nhiên và ý thức bảo vệ môi trường từ nhỏ", chị Ny bộc bạch.

Thực tế cho thấy, với lứa tuổi mầm non và tiểu học, thế giới quan được hình thành mạnh mẽ nhất qua các giác quan trực giác.

Khi trẻ được nhìn thấy một chú gà con mổ thóc, tự tay tưới nước cho nhành cây non hay quan sát vòng tuần hoàn của đất và nước, những khái niệm sinh học khô khan bỗng hóa thành bài học sống động.

Theo các nhà giáo dục, giáo dục xanh không đơn thuần là dạy trẻ biết trồng cây, mà là quá trình vun đắp một hệ giá trị ứng xử hài hòa giữa con người và tự nhiên.

Bà Văn Thu Hiền - Hiệu trưởng Hệ thống giáo dục mầm non Bé Thông Minh - nhận định rằng việc đưa trẻ ra khỏi khuôn khổ lớp học truyền thống để tiếp xúc trực tiếp với thiên nhiên đóng vai trò cốt lõi trong việc đánh thức các tiềm năng nhận thức ở trẻ.

Nhà trường duy trì các hoạt động trải nghiệm ngoài trời hằng tuần và những chuyến dã ngoại chuyên đề hằng tháng, tạo môi trường để học sinh tự do khám phá và tương tác với thế giới xung quanh.

"Với định hướng giáo dục xanh, các hoạt động không chỉ dừng lại ở việc cho trẻ tham quan mà cần tạo cơ hội để các em trực tiếp thực hành, quan sát và hình thành nhận thức từ trải nghiệm. Nội dung cần được lựa chọn phù hợp với từng độ tuổi, giúp trẻ tiếp thu tự nhiên, đồng thời phát triển kỹ năng sống, tính tự lập và khả năng tương tác với mọi người", bà Hiền nhấn mạnh.

Dưới góc nhìn chuyên sâu của những nhà sáng lập tâm huyết với giáo dục trải nghiệm, triết lý "kinh tế xanh" và "môi trường xanh" phải bắt đầu từ tư duy của thế hệ nhỏ tuổi nhất.

Tiến sĩ Huỳnh Thị Hòa, nhà sáng lập Khu Giáo dục trải nghiệm Quảng Đà X-Camp chia sẻ rằng mỗi lứa tuổi trẻ em đều có mức độ nhận thức và khả năng tiếp thu riêng biệt.

Từ lứa tuổi mầm non (3-5 tuổi) với những bài học vỡ lòng về thế giới sinh vật, đến bậc tiểu học khi các em bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng, động vật, hay cấp trung học với tư duy khoa học hệ sinh thái - tất cả đều được thiết kế thành một dòng chảy liên tục.

"Chúng tôi mong muốn mỗi hoạt động đều mang lại một giá trị giáo dục thiết thực. Khi trẻ hiểu được cái cây xanh bao gồm những dưỡng chất gì, động vật cần điều kiện nào để trưởng thành, các em sẽ tự khắc hiểu được trách nhiệm bảo vệ và gìn giữ môi trường sống xung quanh mình," Tiến sĩ Huỳnh Thị Hòa chia sẻ.

Gắn kết thiên nhiên với văn hóa bản địa trong hành trình trưởng thành

Giáo dục xanh không đứng độc lập mà luôn đan cài chặt chẽ với chiều sâu văn hóa cộng đồng. Trải nghiệm thiên nhiên sẽ trở nên trọn vẹn hơn khi trẻ được chạm vào những giá trị truyền thống của quê hương, từ đó bồi đắp niềm tự hào và tình yêu đất nước từ những điều bình dị nhất.

Trong một buổi trải nghiệm làm mỳ Quảng cuối tuần, chị Trần Ngọc Phương cùng con trai không chỉ có những giờ phút gắn kết gia đình quý giá mà còn lần đầu tiên được tận mắt chứng kiến và tự tay thực hiện từng công đoạn làm ra sợi mì truyền thống.

Từ hạt gạo quê, qua các bước xay bột, tráng bánh đến thái sợi, mọi thứ hiện lên chân thực qua góc nhìn ngây thơ của trẻ nhỏ.

Chị Trần Ngọc Phương chia sẻ: "Tôi nghĩ những hoạt động như thế này rất ý nghĩa vì các con được tự tay làm, được nhìn thấy và tìm hiểu những điều trước đây có thể chỉ biết qua lời kể. Bản thân tôi cũng lần đầu tiên được trải nghiệm làm mỳ Quảng nên cảm thấy rất thú vị. Khi cùng con thực hiện từng công đoạn, tôi có thể giải thích cho con về món ăn quen thuộc của quê hương, để con hiểu rằng phía sau một món ăn còn có nguyên liệu, công sức của người làm và những nét văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ".

Không chỉ có ẩm thực, không gian thiên nhiên còn là nơi để trẻ phát triển thể chất và tinh thần sau những giờ học căng thẳng trên lớp.

Anh Vinh Anh, một phụ huynh đưa con đến tham gia các hoạt động ngoại khóa vào dịp cuối tuần, tâm sự rằng anh luôn mong muốn con mình có cơ hội chạy nhảy thay vì dán mắt vào các thiết bị công nghệ.

"Cuối tuần, tôi muốn đưa con ra ngoài để có thêm không gian chạy nhảy, vận động và khám phá những điều mới mẻ. Những nơi có nhiều hoạt động giúp trẻ vừa vui chơi, vừa có cơ hội giao tiếp, tương tác với các bạn và tìm hiểu thế giới xung quanh. Tôi nghĩ điều quan trọng là con được trực tiếp tham gia, được trải nghiệm thay vì chỉ ngồi một chỗ hoặc tiếp xúc với các thiết bị điện tử," anh Vinh Anh nhìn nhận.

Sự kết hợp hài hòa giữa mảng xanh thiên nhiên và văn hóa bản địa đã tạo ra những "nguồn cội" nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ.

Tại các không gian trải nghiệm sinh thái, trẻ không chỉ học cách yêu quý từng ngọn cỏ, lá cây mà còn được tiếp cận với văn hóa làng nghề, từ nông trại đến bàn ăn, từ hạt thóc củ khoai đến nếp sống nghĩa tình của người dân xứ Quảng.

Sự thấm đượm ấy diễn ra một cách tự nhiên, không gượng ép, giúp các em hình thành nhân cách đạo đức, sự sáng tạo, trí tưởng tượng phong phú và quan trọng hơn hết là ý thức trách nhiệm với cộng đồng mai sau.

Gỡ nút thắt cơ sở vật chất và góc nhìn chiến lược của ngành giáo dục

Nhìn nhận từ thực tiễn triển khai giáo dục phổ thông hiện nay, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã dành một thời lượng và tầm quan trọng đặc biệt cho các hoạt động trải nghiệm nhằm giúp học sinh vận dụng kiến thức sách vở vào thực tiễn đời sống.

Tuy nhiên, bài toán về cơ sở vật chất và không gian tổ chức tại các trường học nội đô vẫn là một rào cản không nhỏ.

Ông Mai Tấn Linh - Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.Đà Nẵng - phân tích: "Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặc biệt chú trọng các hoạt động trải nghiệm. Tuy nhiên, tại một số trường học, điều kiện cơ sở vật chất và không gian còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu tổ chức đa dạng hoạt động gắn với thiên nhiên, nông trại và đời sống sản xuất".

Chính vì những khoảng trống đó, sự xuất hiện của các mô hình khu giáo dục trải nghiệm gắn liền với thiên nhiên và văn hóa địa phương đóng vai trò như những cánh tay nối dài, bổ sung thiết thực cho môi trường học tập chính khóa.

Khi nhà trường và các không gian trải nghiệm bên ngoài bắt tay hợp tác chặt chẽ, xây dựng nội dung bài bản, phù hợp với lứa tuổi, học sinh sẽ có thêm điều kiện lý tưởng để rèn luyện cả thể chất lẫn tinh thần.

Đó cũng là lúc giáo dục xanh vượt qua ranh giới của một phong trào ngắn hạn để trở thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững.

Khi một đứa trẻ lớn lên với tình yêu thương dành cho cây cỏ, động vật, biết trân trọng giọt mồ hôi của người lao động và thấu hiểu giá trị của di sản văn hóa, các em sẽ tự khắc trở thành những công dân có trách nhiệm với môi trường và xã hội.

Hành trình nuôi dưỡng ý thức bảo vệ môi trường từ những năm đầu đời chưa bao giờ là chặng đường ngắn, nhưng với những bước đi căn cơ từ trải nghiệm thực tế, những mầm xanh ấy chắc chắn sẽ đơm hoa kết trái, mang lại một tương lai trong lành và nhân văn cho cộng đồng.

Lê Đình Dũng