Không cho phép trẻ dưới 18 tuổi hiến tạng sống, chỉ cho phép hiến mô tái sinh
Bộ Y tế khẳng định dự thảo luật cấm tuyệt đối việc hiến tạng sống ở người chưa thành niên, chỉ xem xét mở rộng nguồn hiến mô tái sinh trong những trường hợp đặc biệt.
Chiều 27/10, Bộ Y tế đã tổ chức buổi họp báo chính thức dưới sự chủ trì trực tiếp của Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan. Sự kiện nhằm cung cấp thông tin minh bạch, chính thống và toàn diện về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) – một dự thảo luật đang thu hút sự chú ý đặc biệt liên quan đến hành lang pháp lý về hiến tạng và hiến mô ở người dưới 18 tuổi.
Cùng chủ trì và trực tiếp đăng đàn giải đáp tại buổi họp báo có Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, ông Đặng Hoa Nam - nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội), ông Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), cùng lãnh đạo các bệnh viện tuyến đầu như GS.TS Trần Minh Điển (Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương) và GS.TS Nguyễn Hoàng Định (Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM).
Bảo vệ tối đa quyền trẻ em
Phát biểu tại cuộc họp báo, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh rằng Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 qua gần hai thập kỉ triển khai đã đặt nền móng pháp lí vô cùng quan trọng cho ngành y tế Việt Nam.
Nhờ hành lang pháp lí này, tính đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện thành công hơn 11.187 ca ghép tạng, hồi sinh sự sống cho hàng vạn bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo. Tuy nhiên, trước sự phát triển vượt bậc của y học hiện đại và thực tiễn phát sinh, đạo luật ban hành cách đây 20 năm đã bộc lộ nhiều khoảng trống cần được sửa đổi, bổ sung kịp thời để đáp ứng nhu cầu cứu chữa người bệnh.
Bộ trưởng Đào Hồng Lan nêu rõ, việc sửa đổi luật lần này được xây dựng trên các nguyên tắc xuyên suốt: tự nguyện, nhân đạo, công bằng, minh bạch và không thương mại hóa. Đặc biệt, đối với các quy định tác động đến đối tượng chưa thành niên, quan điểm nhất quán và đặt lên hàng đầu của Bộ Y tế cũng như Ban soạn thảo là bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, tuyệt đối không vì mở rộng nguồn hiến mà làm ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện hay sự an toàn về thể chất, tâm lý của trẻ.
Báo cáo cụ thể về các nội dung kỹ thuật trong dự thảo luật, Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà khẳng định dự thảo luật quy định cấm tuyệt đối người dưới 18 tuổi hiến tạng khi còn sống dưới mọi hình thức. Quy định này được giữ vững nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ thương mại hóa, sự ép buộc hay áp lực từ phía gia đình và xã hội đối với người chưa thành niên.
Tuy nhiên, để tháo gỡ bế tắc cho hàng nghìn bệnh nhi đang đối mặt với ranh giới sinh tử, Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà cho biết dự thảo xem xét mở rộng cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh (cụ thể như tế bào gốc tạo máu, tủy xương) khi đáp ứng các tiêu chuẩn y khoa và hành lang bảo vệ nghiêm ngặt.
Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, quy định chi tiết đối với việc hiến mô tái sinh ở người sống được phân chia theo độ tuổi rất chặt chẽ:
Đối với người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi: Được phép hiến mô tái sinh (trừ máu và các thành phần của máu) cho các thành viên trong gia đình khi không có người hiến trưởng thành nào khác phù hợp về chỉ số sinh học.
Đối với người dưới 15 tuổi: Phạm vi người nhận được thu hẹp tối đa, chỉ được phép hiến mô tái sinh cho cha đẻ, mẹ đẻ, anh ruột, chị ruột hoặc em ruột khi không có nguồn hiến trưởng thành phù hợp.
Điều kiện bắt buộc đi kèm: Người chưa thành niên hiến mô phải bảo đảm đầy đủ tiêu chuẩn sức khỏe, được tư vấn tâm lý độc lập và phải có sự đồng ý tự nguyện của chính bản thân đứa trẻ cùng sự chấp thuận bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Bất kỳ sự phản đối nào của trẻ ở bất kỳ thời điểm nào trước khi thực hiện quy trình lấy mô đều phải được tôn trọng và dừng lại ngay lập tức.
Đối với việc lấy bộ phận cơ thể (tạng) từ người dưới 18 tuổi, Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh dự thảo chỉ cho phép thực hiện sau khi đã chết (đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo các tiêu chí khắt khe nhất), có đăng kí nguyện vọng trước khi chết và được sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà giải thích thêm rằng các đề xuất này được Ban soạn thảo xây dựng dựa trên việc nghiên cứu kỹ lưỡng các nguyên tắc chỉ đạo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kinh nghiệm của nhiều quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Đức, Nhật Bản, Thái Lan, đồng thời tiếp thu nghiêm túc các ý kiến đóng góp của các chuyên gia, đại biểu Quốc hội và cộng đồng.
Nỗi trăn trở trước cuộc chiến sinh tử của các bệnh nhi
Trực tiếp chia sẻ tại buổi họp báo, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã không giấu được sự xúc động khi nhắc đến tình cảnh nghiệt xã của rất nhiều trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo đang mòn mỏi chờ đợi cơ hội ghép tạng trên khắp cả nước.
Bộ trưởng Đào Hồng Lan nghẹn ngào chia sẻ rằng đằng sau những số liệu thống kê khô khan là những số phận vô cùng thương tâm. Hiện nay, mỗi năm cả nước có khoảng 55 bệnh nhi cần ghép gan, 60 bệnh nhi cần ghép thận và hàng trăm trẻ em mắc các bệnh lí suy tạng, bệnh máu ác tính đang nằm trong danh sách chờ. Tuy nhiên, Luật năm 2006 khống chế độ tuổi hiến tạng chỉ từ đủ 18 tuổi trở lên, khiến nguồn tạng hiến phù hợp với trẻ em cực kì hiếm hoi.
Người đứng đầu ngành y tế trăn trở, sự chênh lệch lớn về kích thước giải phẫu, mạch máu và thể tích cơ quan giữa người lớn và trẻ nhỏ khiến việc lấy tạng từ người trưởng thành để ghép cho trẻ em gặp rào cản kỹ thuật rất lớn, nhiều trường hợp bất khả thi về mặt y khoa. Việc thiếu hụt nguồn tạng hiến từ người chết nhỏ tuổi khiến không ít đứa trẻ phải chịu đựng những cơn đau đớn hành hạ từng ngày, rồi dần lụi tàn và trút hơi thở cuối cùng trong sự bất lực đến xé lòng của gia đình lẫn các bác sĩ điều trị.
Minh chứng cho thực tiễn lâm sàng, GS.TS Nguyễn Hoàng Định (Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM) cho biết đơn vị đã thực hiện 57 ca ghép gan cho trẻ em, trong đó 50 ca nhận từ người hiến sống (chủ yếu là cha mẹ) và chỉ có 7 ca nhận từ người chết não.
Theo GS.TS Nguyễn Hoàng Định, dù ngành y tế đã có những tiến bộ giúp cắt một phần gan người lớn để ghép cho trẻ, nhưng phương pháp này hoàn toàn không thể áp dụng cho các cơ quan khác. "Không thể lấy tim từ người hiến sống hay chia một trái tim để ghép cho nhiều người", GS Định khẳng định. Do đó, việc cho phép hiến tạng sau khi chết não ở người dưới 18 tuổi sẽ giúp mở rộng tối đa cơ hội cứu chữa cho các bệnh nhi, đồng thời giảm áp lực cùng nguy cơ sức khỏe cho người thân phải hiến tạng khi còn sống.
Cùng góc nhìn chuyên môn, GS.TS Trần Minh Điển (Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương) nhấn mạnh tầm quan trọng của mô tái sinh. Ông chỉ ra rằng đối với các bệnh nhi mắc bệnh máu ác tính hay tan máu bẩm sinh (Thalassemia), việc ghép tế bào gốc tạo máu từ mô tái sinh của anh chị em ruột là phương pháp duy nhất có thể chữa khỏi bệnh hoàn toàn, giúp trẻ thoát khỏi cảnh phải đến bệnh viện truyền máu định kỳ 20 ngày/lần.
Việc mở rộng nguồn hiến mô tái sinh như dự thảo của Bộ Y tế chính là ngọn đuốc thắp sáng tương lai cho biết bao bệnh nhi hiểm nghèo.
Khuyến cáo từ WHO và yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt quyền trẻ em
Theo TS. Angela Pratt – Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, hiến mô và tạng ở trẻ em là vấn đề đặc biệt nhạy cảm, đòi hỏi cách tiếp cận hết sức thận trọng. Yếu tố cốt lõi là phải thiết lập được một hệ thống pháp lý dựa trên các nguyên tắc đạo đức rõ ràng, minh bạch, công bằng và bảo đảm an toàn tuyệt đối cho cả người hiến lẫn người nhận.
WHO khuyến nghị việc bảo vệ quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em phải luôn là ưu tiên hàng đầu, đồng thời cần phân biệt rõ ràng giữa việc hiến tạng khi còn sống và hiến tạng sau khi chết.
"Việc hiến tạng sau khi chết ở người chưa thành niên đã được áp dụng tại nhiều quốc gia. Trong khi đó, việc hiến tạng khi còn sống ở lứa tuổi này chỉ nên xem xét trong những trường hợp cực kỳ đặc biệt. Đối với các loại mô có khả năng tái tạo như tế bào gốc, việc hiến giữa các thành viên trong gia đình có thể được chấp thuận khi không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, nhưng bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn chuyên môn và cơ chế bảo vệ," TS. Angela Pratt nhấn mạnh.
TS. Angela Pratt phân tích thêm, người hiến chưa thành niên cần được giải thích thông tin phù hợp với nhận thức lứa tuổi, được tạo điều kiện tự do bày tỏ nguyện vọng và có sự đồng hành của cha mẹ hoặc người giám hộ. Đặc biệt, trẻ phải được bảo đảm quyền từ chối hoặc rút lại quyết định bất kỳ lúc nào, đồng thời được hỗ trợ bởi quy trình tư vấn, đánh giá độc lập nhằm ngăn chặn triệt để áp lực gia đình, sự ép buộc hay nguy cơ thương mại hóa.
Đánh giá về quá trình lập pháp của Việt Nam, WHO nhận định dự thảo luật nhìn chung đã tiệm cận với các nguyên tắc chỉ đạo quốc tế. Tuy nhiên, cơ quan này khuyến nghị Việt Nam tiếp tục hoàn thiện chặt chẽ hơn các quy định về phương pháp cung cấp thông tin theo từng độ tuổi, qua đó bảo đảm sự đồng ý tự nguyện và thực chất của trẻ.
Khép lại buổi họp báo, Bộ trưởng Đào Hồng Lan khẳng định Bộ Y tế trân trọng và lắng nghe mọi ý kiến đóng góp tâm huyết của các đại biểu Quốc hội, các chuyên gia và nhân dân cả nước. Những thông tin được làm rõ tại buổi họp báo không chỉ giải tỏa những băn khoăn của dư luận mà còn khẳng định mục tiêu cốt lõi của dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi): Vừa xây dựng hàng rào bảo vệ vững chắc cho thế hệ trẻ, vừa mở ra hành lang nhân đạo cao cả để thắp sáng hy vọng tái sinh cho những bệnh nhi mòn mỏi chờ đợi sự sống.