Klaus Fuchs (kì 1)Tuổi thơ của nhà khoa học Đức trao bí mật bom nguyên tử từ Mỹ cho Liên Xô
Trong bóng tối cuồng nộ của thế kỉ XX, có những con người bước vào lịch sử không phải để tìm kiếm vinh quang hay quyền lực, mà bởi họ không thể nhắm mắt trước nỗi đau của thời đại. Klaus Fuchs chính là một bóng hình như thế.
Sinh ra trong một gia đình Quaker thấm đượm tinh thần bác ái giữa lòng một nước Đức Weimar đang rạn nứt, Klaus Fuchs chưa từng ước mơ trở thành một kẻ đào tẩu hay một điệp viên trong bức màn bí mật. Fuchs chỉ là một người học toán trầm lặng, mang trong mình một trái tim nhạy cảm và một trí tuệ vượt trội. Nhưng khi chủ nghĩa Quốc xã trỗi dậy, đập tan những giá trị nhân văn và gieo rắc sợ hãi, Fuchs nhận ra rằng trước cái ác, sự im lặng của tri thức cũng chính là một tội ác. Ngọn lửa lương tri thắp lên từ di sản Quaker và nỗi đau mất mát gia đình đã xô đẩy nhà khoa học này vào một hành trình cô độc - hành trình dùng tri thức để chống lại sự diệt vong của nhân loại.
Di sản Quaker và tiếng gọi của lương tri trong lòng Klaus Fuchs
Nếu có ai đó đi tìm nguồn cội cho tâm hồn điềm tĩnh đến lạnh lùng nhưng bên trong lại sục sôi một niềm tin tôn giáo bất diệt của Klaus Fuchs, họ phải trở về với căn nhà nhỏ ngập tràn ánh sáng tâm linh của gia đình ông tại Rüsselsheim.
Thế giằng co của nước Đức đầu thế kỉ XX là một bức tranh đẫm màu xám tối của nghèo đói, lạm phát và những vết thương rớm máu sau Thế chiến thứ nhất. Nhưng trong căn nhà của gia đình Fuchs, một ngọn nến khác vẫn luôn được thắp sáng. Người cha - Emil Fuchs - là một mục sư Lutheran sau này chuyển sang giáo phái Quaker (Môn đệ Giáo hội). Trong thế giới Quaker, không có chỗ cho những nghi lễ xa hoa hay những lời giáo điều sáo rỗng. Điều cốt lõi duy nhất khắc sâu vào tâm khảm mỗi đứa trẻ nhà Fuchs là triết lí về “Ánh sáng bên trong” (The Inner Light): Mỗi con người đều chứa đựng một phần thần tính và nghĩa vụ cao cả nhất của một cá nhân là sống theo sự thật, bảo vệ kẻ yếu và không bao giờ khuất phục trước bất công, dù phải trả giá bằng chính mạng sống của mình.
Cậu bé Klaus Fuchs sinh năm 1911, lớn lên trong bầu không khí đầy nghiêm cẩn ấy. Khác với những đứa trẻ cùng lứa tuổi thích reo hò trên những con phố, Klaus là một tâm hồn hướng nội, lặng lẽ và chìm đắm trong thế giới của những con số. Toán học và vật lí đối với cậu không chỉ là những môn học, mà là một thứ ngôn ngữ thuần khiết, một trật tự hoàn hảo giúp cậu tìm thấy sự bình yên giữa một thế giới bên ngoài đang rơi vào hỗn loạn. Đồng nghiệp và người thân sau này đều nhớ về Klaus như một chàng trai mảnh khảnh, có đôi mắt sâu thẳm ẩn sau cặp kính tri thức, nói năng nhỏ nhẹ đến mức gần như thì thầm, nhưng sở hữu một ý chí kiên định như thép nguội.
Thế nhưng, trật tự thuần khiết của toán học nhanh chóng bị xé nát khi bóng đen của chủ nghĩa phát xít bắt đầu phủ kín nước Đức thời Weimar.
Những năm cuối thập niên 1920 và đầu 1930, khi bước chân vào đại học tại Leipzig rồi Kiel, Fuchs chứng kiến sự rạn nứt sâu sắc của xã hội. Những gã áo nâu SA của Đảng Quốc xã ngông cuồng diễu hành trên phố, đập phá các cửa hiệu, hành hung những người Do Thái và đàn áp bất kì tiếng nói tự do nào. Trong các giảng đường đại học - nơi vốn được coi là thánh đường của tri thức, nhiều giáo sư và sinh viên bắt đầu tung hô Hitler. Giáo hội truyền thống, trước áp lực của quyền lực, hầu như chọn cách im lặng hoặc nhượng bộ.
Sự im lặng đó gây ra một cuộc khủng hoảng nội tâm dằn xé trong lòng người thanh niên trẻ. Klaus tự hỏi: Di sản Quaker của cha chàng, lòng trắc ẩn và tinh thần bất bạo động có ý nghĩa gì khi cái ác đang dùng bạo lực để nuốt chửng từng góc phố, từng số phận?
Fuchs nhận ra rằng, trong một thời đại mà sự tàn bạo đã trở thành chính sách, sự trung lập chỉ là một tên gọi khác của sự đồng phạm. Trái tim Fuchs yêu cầu chàng phải hành động. Fuchs tham gia vào phong trào sinh viên cánh tả và rồi quyết định gia nhập Đảng Cộng sản Đức (KPD). Quyết định ấy không xuất phát từ việc nghiên cứu sùng bái các giáo điều lí luận giáo khoa, mà từ một thực tế nghiệt ngã: Vào thời điểm ấy, những người cộng sản là lực lượng duy nhất sẵn sàng lấy thân mình làm lá chắn, dũng cảm và quyết liệt đối đầu trực diện với phát xít Đức trên từng con phố.
Trong kí ức của chính Klaus Fuchs nhiều năm sau, khi đối mặt với những cuộc thẩm vấn cam go, nhà khoa học vẫn thẳng thắn thừa nhận rằng việc gia nhập đảng cộng sản trong những năm tháng sinh viên tại Đức là lựa chọn duy nhất của lương tri nhằm chống lại hiểm họa trỗi dậy tàn bạo của chủ nghĩa Quốc xã. Fuchs bước vào cuộc chiến ấy không phải để tìm kiếm một lí tưởng chính trị thuần túy, mà bởi đó là con đường duy nhất để một người trí thức Quaker có thể giữ trọn lời thề bảo vệ phẩm giá con người trước ngọn lửa phát xít đang chực chờ thiêu rụi nền văn minh Châu Âu.
Chính tại nơi những giảng đường lạnh giá của Kiel và Leipzig, giữa tiếng giày đinh của lực lượng SA vang lên đe dọa ngoài cửa sổ, Klaus Fuchs đã rèn giũa cho mình một cuộc sống 2 mặt: Bên ngoài là một nhà vật lí trẻ tuổi trầm lặng, lịch thiệp, khiêm nhường; nhưng bên trong là một chiến sĩ kiên cường, sẵn sàng dấn thân vào bão tuyết của lịch sử để bảo vệ ngọn lửa của sự thật.
Vết thương Gestapo và cuộc đào thoát sang xứ sở sương mù
Năm 1933 giội xuống nước Đức như một cơn đại bão tàn bạo. Tháng 1 năm ấy, Adolf Hitler tuyên thệ nắm quyền Thủ tướng và chỉ trong vài tuần, nền dân chủ rạn nứt của thời Weimar hoàn toàn bị đập tan dưới gót giày Quốc xã. Sự kiện cháy Trụ sở Quốc hội (Reichstag) trở thành cái cớ hoàn hảo để mật thám Gestapo tung ra chiến dịch thanh trừng trên diện rộng. Những người cộng sản, các trí thức tiến bộ và người Do Thái trở thành mục tiêu săn đuổi hàng đầu. Nước Đức biến thành một nhà tù khổng lồ, nơi tiếng bước chân đêm muộn ngoài hành lang có thể đồng nghĩa với án tử.
Giữa bầu không khí ngột ngạt bao trùm bởi sợ hãi đó, gia đình Fuchs không chịu khoanh tay đứng nhìn. Mang trong mình tinh thần bác ái Quaker kiên trung, người mục sư Emil Fuchs cùng các con đã dũng cảm mở rộng vòng tay, bí mật hỗ trợ và che chở cho nhiều người Do Thái cùng những nhà hoạt động bị truy nã tìm đường trốn chạy khỏi nước Đức. Họ chấp nhận hiểm nguy rình rập mỗi ngày, biến căn nhà mình thành một trạm dừng chân thầm lặng giữa hành trình tìm kiếm sự sống.
Nhưng Gestapo không bao giờ bỏ qua cho những ai dám thách thức trật tự tàn bạo của chúng. Vòng vây mật thám nhanh chóng siết chặt lấy gia đình Fuchs và rồi, bi kịch thảm khốc đã ập xuống.
Người chị gái yêu quý của Klaus - Elisabeth trong một lần bị Gestapo ráo riết truy đuổi, đã rơi vào thế đường cùng. Để bảo vệ những bí mật của tổ chức và thà chết chứ nhất quyết không chịu rơi vào tay những kẻ tra tấn dã man, cô gái trẻ đã gieo mình xuống trước đầu tàu hỏa đang lao tới. Tiếng còi tàu xé tan khoảng không gian lạnh lẽo năm ấy không chỉ kết thúc một cuộc đời thanh xuân, mà còn vĩnh viễn xé nát trái tim của người em trai Klaus Fuchs. Không lâu sau đó, trước sự sụp đổ của gia đình và nỗi đau mất con, người mẹ thân yêu của chàng cũng qua đời trong u buồn và nước mắt.
Mất mát quá lớn ấy là một vết thương không bao giờ lành trong tâm khảm Fuchs. Nó chuyển hóa toàn bộ nhân sinh quan của nhà vật lí trẻ. Cuộc chiến chống chủ nghĩa phát xít đối với chàng lúc này không còn là một khái niệm lí thuyết suông trên trang sách hay những bài thảo luận sinh viên, mà đã thấm đượm bằng máu, nước mắt và nỗi đau xé lòng của chính những người thân yêu nhất. Bên ngoài, Fuchs vẫn giữ một vẻ điềm tĩnh đến kì lạ, một sự lặng lẽ khiến người ta đôi khi lầm tưởng là lạnh lùng. Nhưng đằng sau cặp kính tri thức và gương mặt trầm mặc ấy là một ngọn lửa căm thù sâu sắc với chủ nghĩa Quốc xã - một lời thề ngầm với chị gái đã khuất rằng chàng sẽ làm tất cả những gì có thể để đập tan cái ác.
Bản thân Klaus Fuchs cũng nằm trong danh sách đen bị Gestapo ráo riết săn lùng. Nhận được sự hỗ trợ từ mạng lưới ngầm, chàng buộc phải ẩn nấp, cải trang và chui rúc qua những đêm dài nín thở. Tháng 9 năm 1933, sau khi lánh nạn ngắn ngày tại Pháp, Fuchs cập bến nước Anh với hai bàn tay trắng.
Bước chân lên xứ sở sương mù trong tư cách một kẻ đào tẩu không xu dính túi, Fuchs mang theo mình hai thứ duy nhất là bộ óc toán - lí thiên tài và một tâm hồn mang vết thương rớm máu của lịch sử. Đặt chân tới Bristol, trong cái lạnh se sắt của phương Bắc, người thanh niên Đức tị nạn ấy lặng lẽ nhìn về phía biển xa. Fuchs biết rằng mình đã thoát khỏi nanh nanh Gestapo, nhưng cuộc chiến lớn nhất của đời mình - cuộc chiến dùng tri thức để định hình lại số phận thế giới - giờ đây mới chỉ bắt đầu.
Từ tù nhân tị nạn đến chiếc chìa khóa của "Tube Alloys"
Những năm đầu tiên trên đất Anh tưởng chừng đã mở ra một khoảng trời bình yên cho nhà khoa học trẻ. Tại Đại học Bristol, tài năng toán-lí thiên bẩm của Klaus Fuchs nhanh chóng phát lộ dưới sự hướng dẫn của nhà vật lí nổi tiếng Nevill Mott. Fuchs chìm đắm trong không gian tĩnh lặng của thư viện và phòng thí nghiệm, gặt hái bằng Tiến sĩ rồi Bằng Tiến sĩ Khoa học (DSc), xây dựng uy tín bằng những công trình nghiên cứu xuất sắc về lí thuyết chất rắn. Nhưng giữa lúc nền văn minh châu Âu bắt đầu nghiêng ngả trước bóng ma chiến tranh, sự bình yên ấy chỉ là một khoảng lặng ngắn ngủi trước cơn bão.
Tháng 9 năm 1939, Thế chiến thứ hai bùng nổ. Nước Anh đứng trước nguy cơ bị xâm lược. Trong cơn hoảng loạn của thời chiến, chính phủ Anh đưa ra chính sách "Collar the lot!" bắt giữ và giam giữ hàng loạt công dân gốc Đức và Áo sống trên lãnh thổ Anh vì nghi ngờ họ có thể là "cột thứ năm" (ám chỉ một nhóm người bí mật hoạt động ngay trong lòng một quốc gia hoặc tổ chức để ngầm phá hoại, làm suy yếu quốc gia đó từ bên trong nhằm tiếp tay cho một kẻ thù bên ngoài) của phát xít.
Bi kịch nghiệt ngã một lần nữa giáng xuống cuộc đời Fuchs. Người thanh niên đã từng suýt mất mạng dưới tay Gestapo, người đã mất đi người chị gái vì ngọn lửa tội ác Quốc xã, giờ đây lại bị chính quốc gia mà mình tìm đường tị nạn nghi ngờ là gian tế. Tháng 5 năm 1940, Fuchs bị bắt giữ, đưa qua trại tập trung ở Đảo Man, rồi tiếp tục bị dồn lên tàu vận tải vượt Đại Tây Dương sang các trại giam lạnh giá tại Quebec, Canada.
Thế nhưng, điều làm nên bản lĩnh của Klaus Fuchs chính là sự kiên định không gì lay chuyển nổi. Trong trại giam Quebec giữa cái lạnh cắt da cắt thịt của mùa đông Canada, Fuchs không hề gục ngã hay oán thán. Chàng giữ nguyên phong thái điềm tĩnh, mực thước và hiền lành. Cùng với những trí thức tị nạn khác, Fuchs đứng ra biến trại giam thành trường học, ngày ngày kiên nhẫn đứng bên chiếc bảng đen tự tạo để giảng dạy toán học và vật lí lượng tử cho các bạn tù. Sự tận tụy, khiêm nhường và trí tuệ kiệt xuất của Fuchs đã chinh phục trái tim của tất cả những ai từng sống cùng chàng trong những ngày tháng gian truân ấy.
Ở bên ngoài dây thép gai, thế giới khoa học vẫn đang vận động với tốc độ chóng mặt. Tại Đại học Birmingham, nhà vật lí Rudolf Peierls - một nhà khoa học gốc Đức tị nạn khác đang gánh vác một nhiệm vụ tối mật: tính toán khối lượng tới hạn của Uranium-235 để chứng minh tính khả thi của việc chế tạo một quả bom nguyên tử. Bài toán phân tách đồng vị uranium và động lực học nổ phức tạp đến mức Peierls nhận ra mình cần một bộ óc toán học thiên tài nhất, một người có khả năng tính toán chính xác tuyệt đối.
Peierls nhớ đến Klaus Fuchs.
Bằng tất cả uy tín của mình, Peierls đã bảo lãnh và vận động chính phủ Anh phóng thích Fuchs. Tháng 1 năm 1941, Fuchs trở lại Anh. Ngay lập tức, ông được đưa vào trái tim của dự án hạt nhân bí mật đầu tiên trên thế giới của nước Anh - dự án mang mật danh Tube Alloys.
Từ một kẻ tị nạn bị xua đuổi và nghi giam cầm, Klaus Fuchs bước thẳng vào thánh đường bảo mật cao nhất của quốc gia, nắm giữ những phương trình đại số và mô hình vật lí có thể giải phóng năng lượng giấu kín bên trong hạt nhân nguyên tử. Năm 1942, sau khi vượt qua các cuộc kiểm tra an ninh gắt gao, ông chính thức tuyên thệ nhập quốc tịch Anh.
Trong căn phòng làm việc chất chồng những bản thảo toán học, Fuchs mẫn cán làm việc 14 tiếng mỗi ngày. Đồng nghiệp nhìn thấy ở ông hình ảnh một nhà khoa học hoàn hảo khi luôn chính xác, khiêm tốn, không bao giờ đòi hỏi quyền lợi hay nhắc về quá khứ riêng tư. Nhưng đằng sau những phép tính vi phân lạnh lẽo ấy, Fuchs hiểu rằng chiếc chìa khóa mà ông và các đồng nghiệp đang rèn giũa không chỉ là một thứ vũ khí chiến tranh thông thường. Đó là thứ quyền lực có thể hủy diệt toàn bộ hành tinh - một bí mật quá thảm khốc để nằm lại trong tay của bất kì một quốc gia đơn lẻ nào.
Đón đọc kì tiếp: Sống tại Mỹ nhưng lí tưởng hướng về Liên Xô
.jpg)
