TS. Bùi Quang Xuân: Đại học phải trở thành hạt nhân đổi mới sáng tạo địa phương

U-HUB tái định vị vai trò của trường đại học

- Ông đề xuất mô hình U-HUB – University as Innovation Hub, tạm dịch là Đại học hạt nhân trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo địa phương. Điểm mới của mô hình này là gì?

- TS. Bùi Quang Xuân: Điểm mới của U-HUB không phải là tạo thêm một chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, mà là tái định vị vai trò của trường đại học. Vấn đề không chỉ nằm ở việc đại học tham gia những hoạt động đổi mới sáng tạo nào, mà ở khả năng trở thành trung tâm kết nối và đồng sáng tạo của toàn bộ hệ sinh thái.

Trong mô hình này, trường đại học giữ vị trí trung tâm, kết nối với chính quyền địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, tổ chức tài chính, tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp, cộng đồng xã hội và mạng lưới quốc tế.

Các chủ thể liên kết thông qua 4 dòng chảy chính: Tri thức, nhân lực, công nghệ và dữ liệu. Chính quyền cung cấp thể chế, chính sách. Doanh nghiệp cung cấp nhu cầu thực tiễn, dữ liệu và môi trường ứng dụng. Viện nghiên cứu bổ sung năng lực chuyên sâu. Tổ chức tài chính cung cấp nguồn vốn. Cộng đồng phản ánh nhu cầu xã hội, còn mạng lưới quốc tế mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và công nghệ.

Từ đó, đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và phát triển nguồn nhân lực không còn là những hoạt động tách biệt. Các hoạt động này cần vận hành trong một hệ thống có sự tương tác và hỗ trợ lẫn nhau.

U-HUB đề xuất 5 chức năng cốt lõi cho trường đại học: Kiến tạo tri thức, phát triển nhân tài, kết nối đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và phát triển tinh thần, hệ sinh thái khởi nghiệp.

5 chức năng liên kết thành một vòng tuần hoàn. Tri thức tạo nền tảng cho phát triển nhân lực. Nhân lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đổi mới sáng tạo tạo ra công nghệ và cơ hội khởi nghiệp. Những kết quả này tiếp tục tạo giá trị xã hội và mở ra nhu cầu nghiên cứu mới.

Điều quan trọng là các chức năng phải được triển khai đồng bộ. Nếu chỉ chú trọng đào tạo mà thiếu nghiên cứu ứng dụng, trường đại học khó tạo ra tri thức mới. Nếu có kết quả nghiên cứu nhưng thiếu cơ chế chuyển giao, giá trị nghiên cứu khó đến được với doanh nghiệp và cộng đồng.

- Mô hình này đòi hỏi thay đổi cách tổ chức đào tạo như thế nào, thưa ông?

- TS. Bùi Quang Xuân: Trong cách tiếp cận truyền thống, quá trình đào tạo thường được hình dung theo tuyến: Học trên giảng đường, tốt nghiệp rồi đi làm. Với U-HUB, quá trình đó được mở rộng thành vòng tuần hoàn gồm học tập, nghiên cứu, trải nghiệm, đổi mới sáng tạo, việc làm hoặc khởi nghiệp và học tập suốt đời.

Sinh viên được đào tạo trong môi trường có sự tham gia của doanh nghiệp. Giảng viên có thể nghiên cứu cùng doanh nghiệp. Chuyên gia doanh nghiệp tham gia giảng dạy. Sinh viên thực hiện dự án thực tế. Phòng thí nghiệm được kết nối với nhu cầu công nghệ. Những kết quả nghiên cứu có khả năng thương mại hóa được đưa vào doanh nghiệp hoặc phát triển thành doanh nghiệp khởi nghiệp.

Cách tổ chức này giúp người học có cơ hội vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế, đồng thời hình thành năng lực hợp tác, sáng tạo và giải quyết vấn đề.

Nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là người có chuyên môn tốt, mà còn phải có khả năng tiếp tục học hỏi, thích ứng với công nghệ và tham gia tạo ra giá trị mới. Quá trình đào tạo không kết thúc khi sinh viên nhận bằng tốt nghiệp và "học tập suốt đời" trở thành yêu cầu trong môi trường nghề nghiệp liên tục thay đổi.

Đồng Nai cần cơ chế kết nối đại học với nhu cầu thực tiễn

- AI và dữ liệu có vai trò gì trong hệ sinh thái đại học? Theo ông, định hướng này có ý nghĩa như thế nào đối với Đồng Nai?

- TS. Bùi Quang Xuân: AI cần được xem là thành tố xuyên suốt của hệ sinh thái đại học, không chỉ là một môn học riêng biệt. Công nghệ này có thể hỗ trợ nghiên cứu, giảng dạy, quản trị, khởi nghiệp và giải quyết các vấn đề của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, dữ liệu phải trở thành nguồn lực chiến lược. Trường đại học có thể phát triển phòng thí nghiệm dữ liệu, nền tảng nghiên cứu, hệ thống phân tích dữ liệu và cơ chế chia sẻ dữ liệu với doanh nghiệp, chính quyền. Việc chia sẻ phải bảo đảm tuân thủ pháp luật, đạo đức và an toàn thông tin.

Đối với Đồng Nai, định hướng phát triển hạ tầng số, dữ liệu số, AI, robot và tự động hóa tạo ra không gian để nghiên cứu, ứng dụng công nghệ. Kế hoạch phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo giai đoạn 2026–2030 của tỉnh đặt mục tiêu hình thành Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số, đồng thời phát triển khu đổi mới sáng tạo gắn với đô thị sân bay Long Thành.

Những định hướng này có thể tạo điều kiện để trường đại học tham gia sâu hơn vào nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần có cơ chế kết nối các nguồn lực và bảo đảm kết quả nghiên cứu đáp ứng nhu cầu thực tế.

- Theo ông, Đồng Nai cần ưu tiên những giải pháp nào để đưa U-HUB vào thực tiễn?

- TS. Bùi Quang Xuân: Trước hết, cần đổi mới nhận thức về vai trò của đại học. Trường đại học không chỉ là nơi đào tạo nhân lực mà còn là hạ tầng tri thức của địa phương, có khả năng tạo ra chuyên gia, nghiên cứu, sáng chế, doanh nghiệp khởi nghiệp, công nghệ và giải pháp chính sách.

Thứ hai, cần khuyến khích hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo có sự tham gia của trường đại học, doanh nghiệp và chính quyền. Những trung tâm này phải thực sự kết nối nghiên cứu, đào tạo, doanh nghiệp, startup và cơ quan quản lý, thay vì chỉ là nơi tổ chức sự kiện.

Thứ ba, chương trình đào tạo cần được cập nhật thường xuyên dựa trên dữ liệu thị trường lao động. Các lĩnh vực như AI, khoa học dữ liệu, tự động hóa, robot, logistics thông minh, an ninh mạng, công nghệ xanh và quản trị đổi mới sáng tạo cần được phát triển phù hợp với nhu cầu thực tế của Đồng Nai.

Doanh nghiệp cần tham gia trực tiếp thông qua hoạt động thực tập, dự án thực tế, đồng hướng dẫn khóa luận và các học phần chuyên đề.

Thứ tư, cần hình thành các phòng thí nghiệm dùng chung giữa trường đại học và doanh nghiệp. Nhà trường cung cấp không gian và chuyên gia; doanh nghiệp cung cấp bài toán, dữ liệu và một phần nguồn lực; chính quyền hỗ trợ cơ chế và kết nối. Các phòng thí nghiệm có thể tập trung vào AI, robot, tự động hóa, dữ liệu, sản xuất thông minh, logistics và công nghệ xanh.

Thứ năm, địa phương cần tăng cường cơ chế đặt hàng nghiên cứu theo vấn đề. Những bài toán về giao thông, môi trường, đô thị, logistics, chuyển đổi số, quản trị dữ liệu, giáo dục, y tế và sản xuất công nghiệp có thể trở thành danh mục nghiên cứu mở cho các trường đại học. Cách tiếp cận này giúp chuyển từ nghiên cứu chủ yếu để hoàn thành đề tài sang nghiên cứu nhằm giải quyết vấn đề thực tiễn.

Đồng thời, cần phát triển đội ngũ giảng viên có năng lực nghiên cứu, ngoại ngữ, công nghệ, kết nối doanh nghiệp và hợp tác quốc tế. Việc đánh giá giảng viên cần xem xét cả tác động của nghiên cứu đối với doanh nghiệp và xã hội, bên cạnh các tiêu chí truyền thống về giảng dạy và công bố khoa học.

Cuối cùng, U-HUB cần được triển khai theo hướng mạng lưới. Các trường đại học, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và chính quyền cần chia sẻ phòng thí nghiệm, dữ liệu, chuyên gia và chương trình đào tạo, tránh tình trạng mỗi trường hoạt động như một ốc đảo đổi mới sáng tạo.

- Làm thế nào để đánh giá hiệu quả của mô hình mà không dựa trên những kì vọng chưa được kiểm chứng, thưa ông?

- TS. Bùi Quang Xuân: Mô hình U-HUB cần được kiểm chứng bằng khảo sát thực nghiệm để nâng cao độ tin cậy khoa học. Các nhóm được khảo sát có thể gồm giảng viên, cán bộ quản lí đại học, doanh nghiệp, nhà khoa học và cán bộ quản lí địa phương.

Nội dung khảo sát có thể tập trung vào năng lực nghiên cứu của đại học, mức độ kết nối doanh nghiệp, năng lực chuyển giao công nghệ, mức độ hỗ trợ của chính quyền và khả năng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nghiên cứu đề xuất có thể sử dụng thang đo Likert năm mức độ. Sau khi thu thập, dữ liệu được xử lí bằng thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy và phân tích mối quan hệ giữa năng lực của trường đại học với hiệu quả phát triển nguồn nhân lực.

Điều cần nhấn mạnh là không sử dụng số liệu giả định để khẳng định hiệu quả mô hình. Khi có dữ liệu khảo sát thực tế, kết quả mới trở thành căn cứ để điều chỉnh và hoàn thiện U-HUB.

Đối với Đồng Nai, việc đánh giá cần gắn với mục tiêu phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, công nghiệp công nghệ cao và chuyển đổi số. Hiệu quả không chỉ thể hiện ở số lượng hoạt động được tổ chức, mà còn ở khả năng kết nối nguồn lực, chuyển giao công nghệ, đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp và tạo ra tác động xã hội.

Trong kỉ nguyên số, trường đại học ngày càng trở thành một bộ phận của hạ tầng tri thức, một trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ của địa phương.

Đối với Đồng Nai, phát triển đại học theo mô hình U-HUB có thể là một hướng tiếp cận để chuyển các cơ sở đào tạo thành hạ tầng tri thức chiến lược. Đại học kết nối chính quyền với doanh nghiệp, nghiên cứu với sản xuất, đào tạo với việc làm, tri thức với công nghệ và nguồn nhân lực với nhu cầu phát triển địa phương.

Muốn xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh, địa phương cần phát triển những trường đại học có đủ năng lực trở thành hạt nhân của hệ sinh thái đó. Đây không chỉ là yêu cầu đối với giáo dục đại học mà còn là một hướng đi trong chiến lược phát triển địa phương trong kỉ nguyên số.

- Xin cảm ơn ông!

Nguyễn Tuyết