Hợp tác Việt Nam - EU về vật liệu tiên tiến trong kỉ nguyên mới
Diễn đàn Hợp tác khoa học và công nghệ Việt Nam - EU mở ra định hướng chiến lược, thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng vật liệu tiên tiến và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Ngày 29/10/2026, trong khuôn khổ Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026, Diễn đàn Hợp tác về khoa học và công nghệ giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU) với chủ đề “Vật liệu tiên tiến: Cơ hội và thách thức trong nghiên cứu ứng dụng và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo công nghiệp, công nghệ” đã chính thức diễn ra. Sự kiện thu hút sự tham gia của đông đảo các nhà quản lí, chuyên gia, nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp trong nước cũng như quốc tế nhằm thúc đẩy chiến lược phát triển vật liệu tiên tiến.
Sự kiện không chỉ ghi dấu bước phát triển quan trọng trong hợp tác song phương mà còn đặt nền móng cho việc hình thành các mạng lưới nghiên cứu quốc tế, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sản phẩm trên quy mô lớn.
Nâng tầm hợp tác chiến lược giữa Việt Nam - EU
Phát biểu định hướng tại diễn đàn, ông Gonzalo Serrano, Phó Trưởng ban các quan hệ đối tác thuộc Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam, nhấn mạnh rằng năm 2026 ghi nhận cột mốc phát triển mang tính lịch sử khi quan hệ giữa Việt Nam và EU chính thức nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện vào tháng 1/2026.
Sự kiện chiến lược này đã nhanh chóng được cụ thể hóa bằng chuyến thăm chính thức Việt Nam của Cao ủy châu Âu phụ trách khoa học, công nghệ và nghiên cứu – bà Ekaterina Zaharieva, cùng việc kí kết Ý định thư mới về hợp tác đổi mới sáng tạo.
Theo ông Gonzalo Serrano, cả hai bên đều đang đứng trước những thời điểm bản lề trong việc hoạch định chính sách công nghệ. Về phía châu Âu, EU đang chuẩn bị hoàn tất và thông qua Đạo luật Vật liệu tiên tiến (Advanced Materials Act) vào tháng 11/2026 nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng nội khối, tăng cường tính tự chủ chiến lược và thúc đẩy chuỗi giá trị sản xuất xanh. Trong khi đó, Việt Nam cũng đang khẩn trương hoàn thiện Chiến lược phát triển vật liệu công nghiệp đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Việc hai nền kinh tế cùng đặt trọng tâm vào ngành công nghiệp này tạo ra sự đồng điệu lớn về chính sách. Đại diện EU khẳng định, thông qua Chiến lược Cửa ngõ Toàn cầu (Global Gateway), EU cam kết đồng hành cùng Việt Nam trong việc nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học, thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, góp phần hỗ trợ Việt Nam đạt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.
Cân bằng giữa quản lí pháp lí và đổi mới sáng tạo
Trong bài tham luận chuyên đề về hoạch định chính sách, bà Mangala Srinivas, Phó Chủ tịch Nhóm cố vấn Khoa học cấp cao của Ủy ban châu Âu (SAM), đã chia sẻ sâu sắc về vai trò của bằng chứng khoa học trong việc xây dựng các quy định pháp lí. Bà Srinivas chỉ ra rằng, đối với ngành vật liệu tiên tiến, thách thức lớn nhất của các cơ quan quản lí là làm sao vừa đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe con người và môi trường, vừa không làm triệt tiêu động lực sáng tạo của các nhà khoa học và doanh nghiệp.
Để giải quyết bài toán này, EU hướng tới áp dụng nguyên tắc quản lí toàn bộ vòng đời sản phẩm từ "cái nôi đến cái nôi" (cradle-to-cradle). Tiếp cận này đòi hỏi các đặc tính tái chế, thu hồi và phân hủy an toàn phải được tính toán ngay từ khâu thiết kế cấu trúc vật liệu ban đầu.
Bên cạnh đó, đại diện nhóm SAM đề xuất mô hình điều tiết pháp lí phân tầng dựa trên hệ thống Mức độ sẵn sàng công nghệ (TRL) gồm 9 cấp độ. Ở các cấp độ TRL thấp (từ TRL 1 đến TRL 3), khi các nghiên cứu còn nằm trong phạm vi phòng thí nghiệm, khung pháp lí cần giữ ở mức tối thiểu để khuyến khích thử nghiệm ý tưởng đột phá. Ngược lại, khi công nghệ đạt các cấp độ TRL cao (từ TRL 8 đến TRL 9) để chuẩn bị thương mại hóa, các hàng rào tiêu chuẩn về an toàn, kiểm định độc tính và tác động môi trường sẽ được siết chặt nhằm bảo vệ người tiêu dùng và hệ sinh thái.
Khai thác tiềm năng nhân lực và hợp tác đào tạo lâu năm
Đánh giá dưới góc độ giáo dục và đào tạo chuyên sâu, PGS.TS Nguyễn Đức Hòa, Phó Hiệu trưởng Trường Vật liệu (Đại học Bách khoa Hà Nội), khẳng định vai trò quyết định của ngành vật liệu đối với mọi tiến trình công nghiệp hóa.
Lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp cho thấy, sự ra đời của các loại vật liệu mới như sắt thép ở thế kỷ XIX, silicon và polymer ở thế kỷ XX, hay vật liệu nano và bán dẫn ở thế kỷ XXI luôn là tiền đề mở đường cho các làn sóng công nghệ tiếp theo.
PGS.TS Nguyễn Đức Hòa nhấn mạnh Việt Nam có thế mạnh lớn về nguồn nhân lực trẻ, năng động, có khả năng tiếp thu nhanh các công nghệ hiện đại, cùng một hệ sinh thái sản xuất công nghiệp đang phát triển bứt phá. Trong khi đó, các quốc gia EU lại nắm giữ công nghệ nguồn, nền tảng nghiên cứu cơ bản vững chắc và hệ thống phòng thí nghiệm chuẩn mực quốc tế.
Lịch sử hợp tác giữa hai bên đã chứng minh hiệu quả thực tế qua chương trình đào tạo tiến sĩ khoa học vật liệu hợp tác giữa Việt Nam với Hà Lan và Đức được khởi xướng từ năm 1992. Hàng trăm chuyên gia, nhà khoa học trình độ cao được đào tạo từ chương trình này hiện đang giữ các vị trí chủ chốt trong các viện nghiên cứu và đại học lớn tại Việt Nam. Đây chính là chiếc cầu nối tri thức vững chắc để hai bên tiếp tục mở rộng các dự án nghiên cứu chung trong giai đoạn mới.
Đột phá nghiên cứu từ phòng thí nghiệm tự động hóa và AI
Mang đến diễn đàn một giải pháp công nghệ mang tính bước ngoặt, GS.TS Nguyễn Thanh Tùng - Phó Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), đã trình bày mô hình "Phòng thí nghiệm tự động hóa kết hợp Trí tuệ nhân tạo (AI)".
Theo GS.TS Nguyễn Thanh Tùng, quy trình nghiên cứu và thử nghiệm vật liệu theo phương pháp truyền thống thường tốn rất nhiều thời gian và chi phí, đòi hỏi hàng ngàn thao tác thủ công lặp đi lặp lại. Mô hình phòng thí nghiệm tự động hóa mới được thiết kế tối ưu trong không gian nhỏ gọn dưới 30 mét vuông nhưng tích hợp đầy đủ robot tổng hợp mẫu, hệ thống phân tích phổ tự động và thuật toán AI điều khiển.
Hệ thống này có khả năng chế tạo và phân tích từ 70 đến hơn 100 mẫu vật liệu tiên tiến mỗi ngày, đạt năng suất gấp hàng chục lần so với phương pháp thủ công. Mục tiêu dài hạn của dự án là xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu thực nghiệm cực lớn (Big Data) chứa khoảng 100.000 thông tin đặc tính vật liệu.
Dữ liệu này sẽ là nguồn nguyên liệu đầu vào để các mô hình AI tự học, từ đó đưa ra các dự đoán và thiết kế chính xác cấu trúc vật liệu mới theo yêu cầu riêng biệt của từng ngành công nghiệp, giúp rút ngắn tối đa thời gian chuyển giao từ nghiên cứu cơ bản sang ứng dụng thực tế.
Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn từ xử lí phụ phẩm công nghiệp
Ở góc độ nghiên cứu ứng dụng giải quyết các bài toán môi trường cấp bách, PGS.TS Nguyễn Ngọc Trực, đại diện nhóm nghiên cứu liên ngành giữa Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) và Trường Đại học Mỏ – Địa chất, đã mang đến giải pháp công nghệ chuyển hóa tro bay và xỉ đáy từ các nhà máy nhiệt điện than thành nguồn nguyên liệu công nghiệp giá trị cao.
Thực tế tại Việt Nam cho thấy, lượng tro xỉ thải ra từ các nhà máy nhiệt điện đang tạo ra áp lực rất lớn lên quỹ đất và môi trường xung quanh. Nhóm nghiên cứu đã phát triển thành công dây chuyền công nghệ gồm 20 mô-đun thiết bị tích hợp, có khả năng xử lí quy mô lớn đạt 768 tấn tro bay mỗi ngày. Dây chuyền này cho phép phân tách và thu hồi triệt để ba thành phần giá trị: Than chưa cháy hết được thu hồi để tái sử dụng làm nhiên liệu đốt.; Các khoáng vật chứa sắt được tách bằng từ tính phục vụ cho ngành luyện kim; Phần còn lại là silica tinh khiết chất lượng cao được sử dụng làm nguyên liệu chế tạo gạch không nung, gốm sứ và các loại vật liệu xây dựng xanh.
Mô hình này không chỉ giúp giải quyết triệt để bài toán ô nhiễm bãi thải tại các trung tâm nhiệt điện lớn như Quảng Ninh mà còn biến chất thải thành tài nguyên, minh chứng rõ nét cho xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn và bền vững.
Thông qua các phần trình bày của các nhà quản lí, nhà khoa học và chuyên gia quốc tế, Diễn đàn Hợp tác khoa học và công nghệ Việt Nam - EU đã khắc họa một bức tranh toàn cảnh về tầm nhìn chiến lược cũng như năng lực thực thi của hai bên. Sự kết hợp giữa chính sách phát triển bền vững của EU và tiềm năng ứng dụng thực tiễn mạnh mẽ của Việt Nam sẽ là động lực thúc đẩy hệ sinh thái vật liệu tiên tiến phát triển bứt phá trong thập kỉ tới.