Đề xuất mới về hiến mô, tạng: Trẻ em không phải 'kho dự trữ sinh học'
"Trẻ em không phải là một 'kho dự trữ sinh học', và thân thể của các em không thể bị định đoạt dựa trên sự áp đặt ý chí của người lớn dưới bất kỳ danh nghĩa nào", NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính - giảng viên Khoa Luật và Quản lý Nhà nước, Đại học Victoria Thái Bình Dương bày tỏ quan điểm.
Đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, tạng tại Dự thảo sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đang thu hút sự chú ý đặc biệt tại nghị trường Quốc hội. Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi thẳng thắn với NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính - giảng viên Khoa Luật và Quản lý Nhà nước, Đại học Victoria Thái Bình Dương để phân tích thấu đáo những xung đột pháp lý và đạo đức cốt lõi bên trong dự thảo luật.
Nỗi buồn trẻ em chờ ghép tạng
- Thưa ông, quy định công dân từ đủ 18 tuổi mới được hiến mô, tạng của Luật năm 2006 đang đứng trước yêu cầu phải sửa đổi. Áp lực thực tiễn nào đã thúc đẩy ban soạn thảo đưa ra đề xuất hạ độ tuổi này?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Chúng ta phải nhìn vào thực tế đau lòng tại các bệnh viện nhi khoa. Suy mô, tạng không loại trừ tuổi tác. Hàng nghìn trẻ em Việt Nam đang mòn mỏi chờ đợi được ghép tim, gan, thận.
Trớ trêu thay, nguồn tạng từ người lớn thường không tương thích về mặt kích thước vật lý lẫn các chỉ số sinh học đối với cơ thể nhỏ bé của các em.
Do rào cản pháp lý hiện hành, y học nước nhà từng phải từ chối nhiều gia đình có con nhỏ không may qua đời vì tai nạn muốn hiến tạng cứu người.
Ngược lại, nhiều bệnh nhi suy tạng nặng phải chấp nhận rời xa cõi đời vì không tìm được nguồn tạng hiến phù hợp từ người đồng lứa.
Nhiều quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Úc từ lâu đã trao quyền này cho cha mẹ dựa trên nguyên tắc "lợi ích tốt nhất của đứa trẻ".
- Ngay khi đề xuất này được công bố, dư luận xã hội đã dấy lên nhiều luồng ý kiến trái chiều, đặc biệt là tâm lý lo ngại từ các bậc phụ huynh. Góc nhìn của xã hội hiện đang tập trung vào những điểm nghẽn nào, thưa ông?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Qua ghi nhận ý kiến từ các tầng lớp nhân dân, phản ứng của các bậc cha mẹ chia làm hai luồng rõ rệt.
Một bên ủng hộ góc nhìn nhân đạo sâu sắc, cho rằng nếu chẳng may biến cố ập đến, việc để một phần cơ thể của con tiếp tục sống trong một cơ thể khác là niềm an ủi lớn, giúp hồi sinh những cuộc đời non trẻ khác.
Tuy nhiên, phần đông phụ huynh vẫn bày tỏ sự e ngại, thậm chí là phản ứng gay gắt. Tâm lý Á Đông vốn coi trọng sự toàn vẹn thân thể của con cái kể cả khi đã nhắm mắt.
Nhiều cha mẹ đặt câu hỏi: "Làm sao tôi có thể ký vào tờ đơn hiến tạng khi con tôi còn quá nhỏ và chưa thể tự định đoạt?".
Họ lo sợ quy định này sẽ vô tình tạo áp lực vô hình lên các gia đình có con rơi vào tình trạng nguy kịch, hoặc tạo tâm lý hoang mang về việc trẻ em không được cứu chữa tích cực nếu y tế hướng tới mục tiêu lấy tạng.
Những nỗi sợ này hoàn toàn chính đáng và đòi hỏi luật pháp phải có câu trả lời bằng những cam kết minh bạch tuyệt đối.
- Khi nhắc đến quyền sống của trẻ em trong dự thảo này, chúng ta cần hiểu khái niệm cốt lõi mang tính tối thượng này dưới góc độ triết học pháp lý như thế nào để không làm méo mó các giá trị nhân văn?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Quyền sống của trẻ em không đơn thuần là quyền được duy trì sự sống về mặt sinh học, mà là quyền được sinh ra, lớn lên, phát triển toàn vẹn và được bảo vệ tuyệt đối trước mọi hành vi xâm hại thân thể.
Điều 6 của Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em (CRC) và Hiến pháp nước ta đều khẳng định đây là quyền bất khả xâm phạm.
Trong bối cảnh hiến ghép tạng, quyền sống của trẻ em phải được nhìn nhận từ cả hai phía và luôn phải đặt lợi ích tốt nhất của chính đứa trẻ làm trọng tâm.
Đối với bệnh nhi suy tạng, các em có quyền được tiếp cận với các tiến bộ y học và nguồn tạng phù hợp để giành lại sự sống. Nhưng đối với trẻ hiến tạng, quyền sống gắn liền với quyền được bảo toàn thân thể.
Quyền sống của một đứa trẻ này không bao giờ được phép đặt lên trên, hoặc làm phương hại đến quyền sống và quyền toàn vẹn thân thể của một đứa trẻ khác.
Trẻ em không phải là một "kho dự trữ sinh học", và thân thể của các em không thể bị định đoạt dựa trên sự áp đặt ý chí của người lớn dưới bất kỳ danh nghĩa nào.
Bốn chốt chặn ngăn nguy cơ xung đột lợi ích y khoa
- Nếu luật pháp mở cửa cho phép hạ độ tuổi hiến tạng, trách nhiệm của ngành y tế trong việc bảo vệ quyền sống của trẻ em dưới góc nhìn pháp lý và y đức sẽ thay đổi ra sao? Làm thế nào để xóa tan nghi ngờ về việc "bệnh viện ưu tiên lấy tạng hơn cứu người", thưa ông?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Đây là một câu hỏi rất gai góc nhưng cần phải sòng phẳng đối diện. Khi hành lang pháp lý mở rộng, trách nhiệm của ngành y tế không giảm đi mà tăng lên gấp bội, đóng vai trò là chốt chặn đạo đức, pháp lý và là một "thanh tra đạo đức tối cao" để bảo vệ quyền sống của trẻ.
Ngành y tế không thể chỉ đóng vai trò là một "kỹ thuật viên" thực hiện các ca mổ, mà phải chịu trách nhiệm giải trình xã hội tối cao thông qua 4 chốt chặn bắt buộc.
Thứ nhất, thiết lập "Bức tường lửa" ngăn chặn xung đột lợi ích y khoa: Phải có sự tách biệt tuyệt đối giữa hai hệ thống chuyên môn.
Đội ngũ bác sĩ điều trị, hồi sức cấp cứu cho đứa trẻ và đội ngũ bác sĩ thuộc bộ phận điều phối, lấy ghép tạng phải là hai thực thể độc lập, không có bất kỳ liên hệ hay can thiệp nào vào công việc của nhau.
Trách nhiệm của người thầy thuốc trước hết và trên hết là cứu sống bệnh nhân đang nằm trên giường bệnh bằng mọi giá, không được phép xem một bệnh nhi đang nguy kịch như một "nguồn tạng tiềm năng".
Ý niệm về việc "chuẩn bị nguồn tạng" tuyệt đối không được phép xuất hiện khi bệnh nhân chưa được tuyên bố chết não theo đúng trình tự pháp luật.
Thứ hai, chuẩn hóa quy trình xác định chết não khắt khe riêng cho nhi khoa: Chết não ở trẻ em có những đặc điểm sinh lý rất phức tạp, tế bào não trẻ em có cửa sổ thời gian chịu đựng và phục hồi khác biệt so với người lớn.
Ngành y tế có trách nhiệm xây dựng một giao thức xác định chết não độc lập: kéo dài thời gian theo dõi (từ 12 đến 24 tiếng tùy độ tuổi), tăng số lần kiểm tra lâm sàng bởi Hội đồng độc lập.
Đồng thời bắt buộc áp dụng các phương pháp cận lâm sàng tiên tiến như chụp mạch số hóa nền (DSA) hay điện não đồ phẳng liên tục để đảm bảo độ chính xác 100%, loại trừ mọi sai sót dù là hy hữu nhất.
Thứ ba, làm "lá chắn" bảo vệ trẻ em trước áp lực tâm lý gia đình: Khi dự thảo cho phép hiến mô tái sinh (như tế bào gốc, tủy xương) khi còn sống, trẻ thường đối mặt với áp lực trở thành "vị cứu tinh bắt buộc" để cứu anh chị em ruột.
Ngành y tế phải bố trí các buổi tham vấn tâm lý độc lập, bảo mật để đánh giá xem sự đồng thuận của trẻ là tự nguyện hay do bị "tống tiền cảm xúc" từ người lớn.
Nếu nhận thấy trẻ có dấu hiệu bị khủng hoảng hoặc việc hiến mô để lại hệ lụy sức khỏe lớn hơn lợi ích mang lại, bác sĩ có quyền và có trách nhiệm từ chối thực hiện ca phẫu thuật dựa trên y đức, bất chấp sự thúc ép từ gia đình.
Thứ tư, minh bạch hóa tuyệt đối hệ thống điều phối tạng quốc gia: Toàn bộ nguồn tạng hiến từ trẻ em sau khi qua đời phải được điều phối công khai qua Hệ thống thông tin quốc gia, hoàn toàn do thuật toán máy tính quyết định dựa trên chỉ số tương thích sinh học và mức độ khẩn cấp y khoa.
Việc lựa chọn người nhận phải ưu tiên tuyệt đối cho các bệnh nhi khác trên danh sách chờ, xóa bỏ hoàn toàn cơ chế "xin - cho" hay bất kỳ sự can thiệp nào từ tiền bạc và vị thế xã hội.
Quyền tự quyết của trẻ em phải được đặt lên trên
- Dự thảo Luật lần này đã phân tách các kịch bản pháp lý cụ thể như thế nào để hiện thực hóa tinh thần bảo vệ tối đa quyền sống toàn vẹn đó của trẻ, thưa ông?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Ban soạn thảo đã thiết lập tư duy lập pháp cực kỳ thận trọng bằng cách chia làm hai kịch bản tách biệt: khi còn sống và sau khi qua đời.
Khi còn sống: Dự thảo nghiêm cấm tuyệt đối hành vi lấy bộ phận cơ thể không tái sinh (thận, gan, tim, phổi) của người dưới 18 tuổi.
Quyết định này nhằm bảo vệ quyền sống và sự phát triển thể chất lành mạnh lâu dài của trẻ. Trẻ em chưa hoàn thiện nhận thức, rất dễ bị thao túng hoặc chịu áp lực từ người lớn.
Nếu cho phép hiến tạng không tái sinh khi còn sống, quyền sống lành mạnh của trẻ sẽ bị đe dọa nghiêm trọng. Dự thảo chỉ mở một lối đi hẹp mang tính nhân văn: cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh (như tế bào gốc tạo máu, tủy xương, máu).
Đây là thành phần có khả năng tự tái tạo, không gây tổn hại vĩnh viễn đến chức năng sống của người hiến.
Sau khi qua đời hoặc chết não: Dự thảo đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, tạng với điều kiện bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp.
- Kể cả khi chỉ cho phép hiến mô tái sinh khi còn sống và hiến tạng sau khi chết, ranh giới của sự tự nguyện vẫn là dấu hỏi lớn. Ai thực sự có quyền quyết định đối với thân thể của một đứa trẻ?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Theo quy định, trẻ em có quyền được lắng nghe và tôn trọng ý kiến. Một thiếu niên 15-17 tuổi đã có nhận thức độc lập.
Nếu cha mẹ ký đơn hiến tạng của con sau khi chết não, nhưng trước đó đứa trẻ từng bày tỏ sự sợ hãi hoặc không đồng thuận, thì việc cố tình lấy tạng sẽ vi phạm quyền con người của em.
Quyền tự quyết của trẻ đối với thân thể mình cần được ưu tiên cao hơn quyền của người đại diện. Chưa kể, thị trường đen mua bán nội tạng bất hợp pháp luôn chực chờ kẽ hở.
Nếu các hàng rào bảo vệ không đủ mạnh, trẻ em thuộc gia đình nghèo khó hoặc trẻ mồ côi có thể trở thành mục tiêu bị trục lợi bởi những thỏa thuận ngầm của người giám hộ.
Đó sẽ là sự chà đạp tàn nhẫn nhất lên quyền sống và quyền con người của trẻ.
- Vậy để biến những hoài nghi của dư luận thành niềm tin, theo ông chúng ta cần cụ thể hóa những "hàng rào bảo vệ" đa tầng nào vào điều luật?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Như tôi đã phân tích, các chốt chặn này phải được luật hóa một cách chặt chẽ.
Một là, tối thượng hóa quyền phản đối của trẻ (mọi quyết định của cha mẹ lập tức bị vô hiệu hóa nếu trẻ không đồng ý).
Hai là, bắt buộc thành lập Hội đồng tư vấn độc lập bao gồm bác sĩ nhi khoa, luật sư, chuyên gia tâm lý độc lập và đại diện cơ quan quản lý xã hội để thẩm định từng ca hiến tặng.
Ba là, hình sự hóa và áp dụng các chế tài nghiêm khắc nhất đối với mọi hành vi thương mại hóa hoặc có dấu hiệu ép buộc trẻ em hiến tạng.
Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi thẳng thắn này.
