Klaus Fuchs (kì cuối)Đoạn kết an nhiên của nhà khoa học Đức trao bí mật bom nguyên tử cho Liên Xô
Trong thời gian Klaus Fuchs phải ngồi tù do trao bí mật bom nguyên tử cho Liên Xô, thế giới vẫn vận động và Chiến tranh lạnh được đẩy lên cao. Thế nhưng, căng thẳng Mỹ - Xô vẫn dừng trước giới hạn do Klaus Fuchs vạch ra.
Thập niên 1950 trôi qua dưới bóng đen u ám của những vụ thử hạt nhân khiến Trái đất rung lắc. Trong khi đó, Klaus Fuchs đang lặng lẽ thụ án sau những bức tường đá của Nhà giam Wakefield, bên ngoài thế giới, cuộc đua tranh vũ trang giữa hai siêu cường Mỹ và Liên Xô đã lao đi với tốc độ không gì kiểm soát nổi. Mối đe dọa không còn dừng lại ở những quả bom nguyên tử phân hạch như ở Hiroshima hay Nagasaki, mà đã bước sang một kỉ nguyên hoàn toàn mới: kỉ nguyên của bom nhiệt hạch (bom H) với sức mạnh hủy diệt gấp hàng ngàn lần.
Chiến tranh Lạnh không thể đạt điểm sôi vì nguyên tắc bình thông nhau do Klaus Fuchs thiết lập
Tháng 3/1954, Mỹ tiến hành vụ thử nghiệm nổ bom H mang mã hiệu Castle Bravo tại quần đảo Bikini ở Thái Bình Dương. Với sức nổ khủng khiếp lên tới 15 megaton vaf vượt xa mọi dự đoán của chính các nhà khoa học chế tạo, quả bom đã thổi bay hoàn toàn một hòn đảo san hô, đào thành một hố sâu khổng lồ dưới lòng đại dương và gieo rắc bụi phóng xạ chết người đi xa hàng trăm cây số. Cảnh tượng đám mây nấm rực lửa vọt lên cao tít tầng bình lưu đã gieo rắc nỗi khiếp đảm trên toàn cầu.
Tại Mỹ và các nước phương Tây, tâm lí sợ hãi bị tấn công hạt nhân bao trùm lên từng ngôi nhà, từng lớp học. Những bài tập huấn luyện "chui xuống gầm bàn" (duck and cover) dành cho trẻ em, những hầm tránh bom gia đình mọc lên khắp nơi, cùng những tiếng còi báo động diễn tập liên hồi đã biến Chiến tranh Lạnh thành một cơn ác mộng hiện sinh thường trực.
Thế nhưng, giữa ngọn lửa thiêu rụi của cuộc đua cuồng nhiệt ấy, một thế cân bằng sinh tử đã âm thầm được định hình ở bờ bên kia của thế giới.
Nhờ vào những mầm mống tri thức và tài liệu lí thuyết nén bức xạ mà Klaus Fuchs trao lại trong những năm tháng điệp báo thầm lặng, cùng với tài năng kiệt xuất của những bộ óc vật lí Xô Viết như Igor Kurchatov, Igor Tamm và Andrei Sakharov, Liên Xô đã nhanh chóng phá vỡ thế độc tôn nhiệt hạch của Mỹ. Tháng 11/1955, cuộc thử nghiệm bom H hai tầng RDS-37 của Liên Xô diễn ra thành công rực rỡ. Sự xuất hiện của chiếc lá chắn hạt nhân Xô Viết không phải là một công cụ để phát động chiến tranh bá quyền, mà là câu trả lời phá bỏ mọi ảo tưởng về một cuộc tấn công phủ đầu từ phía đối phương.
Chính sự trỗi dậy kịp thời của sức mạnh hạt nhân Liên Xô đã sinh ra một học thuyết địa chính trị mang tính bước ngoặt: Học thuyết Răn đe Hạt nhân, hay còn gọi là trạng thái "Hủy diệt lẫn nhau đảm bảo" (Mutually Assured Destruction - MAD). Đây là một nghịch lí lịch sử vĩ đại và đắng ngắt của nhân loại: Khi cả hai siêu cường đều sở hữu lượng vũ khí đủ để san phẳng đối phương nhiều lần, thì việc phát động một cuộc tấn công trước đồng nghĩa với một hành vi tự sát. Không một vị tướng lĩnh hay nhà lãnh đạo đầu nóng nào dám nhấn nút khai hỏa, bởi họ hiểu rằng đòn đáp trả nguyên tử của phía bên kia sẽ biến toàn bộ nền văn minh của chính họ thành tro bụi. Số phận 2 bên giống như mực nước trong bình thông nhau vậy.
Klaus Fuchs trở về mái nhà Rossendorf, hưởng niềm vui bình dị
Sáng ngày 23/6/1959, cánh cửa sắt kiên cố của Nhà giam Wakefield từ từ mở ra. Ở tuổi 47, Klaus Fuchs bước ra ngoài không gian tự do sau chín năm thụ án (được giảm án nhờ chấp hành xuất sắc).
Klaus Fuchs bị tước quốc tịch Anh và lập tức lên chuyến bay rời xứ sở sương mù để hạ cánh xuống sân bay Schönefeld, Đông Berlin. Giới truyền thông phương Tây tin rằng một "điệp viên thế kỉ" khi trở về khối Xô Viết sẽ nhận được những vinh hoa biệt đãi, những biệt thự sang trọng và những danh hiệu tình báo lẫy lừng. Nhưng người đàn ông mảnh khảnh, mái tóc đã điểm bạc và đôi mắt sâu thẳm ấy không trở về để tìm kiếm sự bù đắp hay vinh quang chính trị.
Fuchs trở về nước Đức để tìm lại chính mình, một nhà vật lí trọn vẹn, một tâm hồn khao khát được cống hiến tri thức cho sự sống thay vì những mầm mống diệt vong.
Ngay sau khi trở về, Fuchs tái ngộ với Margarete Zuke, người bạn chiến đấu cánh tả kiên trung từ những ngày gian khó thời sinh viên tại Kiel. Tình yêu muộn mằn nhưng sâu sắc và bình dị giữa hai tâm hồn từng đi qua bão táp phát xít và ngục tù đã đem lại cho Fuchs một mái ấm gia đình thực sự. Họ kết hôn vào cuối năm 1959, dựng xây một cuộc sống giản dị tại thành phố Dresden cổ kính. Trong căn nhà nhỏ ngập tràn ánh sáng, ngập tràn sách vở và những giai điệu âm nhạc cổ điển, Fuchs tìm thấy sự bình yên nội tâm sau hơn hai thập kỉ gánh vác những bí mật làm chao đảo địa chính trị toàn cầu.
Về mặt sự nghiệp, Klaus Fuchs được bổ nhiệm làm Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hạt nhân Trung ương Rossendorf (gần Dresden), trung tâm nghiên cứu vật lí hạt nhân hàng đầu của Cộng hòa Dân chủ Đức. Tại đây, ông kiên quyết từ chối mọi đặc quyền vô lí mà giới chức lãnh đạo muốn dành cho mình. Fuchs sống trong một căn hộ khiêm nhường, ngày ngày tự lái chiếc xe hơi bình dân đi làm, ăn trưa cùng căng-tin với các kĩ thuật viên và sinh viên thực tập. Đồng nghiệp tại Rossendorf nhìn thấy ở vị viện trưởng của mình hình ảnh một nhà khoa học nhà Quaker điển hình: cực kì kỷ luật, khiêm tốn, lịch thiệp và mang một trái tim tràn ngập lòng trắc ẩn.
Tại Viện Rossendorf, Fuchs dồn toàn bộ tâm huyết và trí tuệ kiệt xuất của mình vào một mục tiêu duy nhất: nghiên cứu năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Đối với ông, năng lượng nguyên tử không phải là một quái vật cần phải bị nguyền rủa, mà là một món quà vĩ đại của tự nhiên nếu được đặt vào tay những con người mang lí tưởng xây dựng. Ông lãnh đạo các chương trình phát triển lò phản ứng hạt nhân dân sự, nghiên cứu ứng dụng đồng vị phóng xạ trong y học để chữa trị bệnh ung thư và tối ưu hóa hệ thống cung cấp điện năng cho nhân dân.
Mỗi khi đứng trước các lò phản ứng nghiên cứu tại Rossendorf, nhìn dòng nước làm mát xanh trong phản chiếu thứ ánh sáng Cerenkov huyền ảo, Fuchs lại cảm nhận được sự thanh thản sâu thẳm. Những phương trình vi phân và lí thuyết động lực học mà ông từng dùng để tính toán sóng nổ dồn cho quả bom "Fat Man" hay bình giam bức xạ bom H năm xưa, giờ đây được ông biến hóa thành những mô hình toán học kiểm soát phản ứng dây chuyền êm đềm, mang ánh sáng và điện năng đến cho hàng triệu gia đình. Cùng một tri thức ấy, nhưng khi được soi chiếu bởi lòng bác ái, nó đã chuyển hóa từ vũ khí diệt vong thành nguồn sống ấm áp.
Bên cạnh công tác nghiên cứu, Klaus Fuchs dành trọn tâm hồn cho sự nghiệp đào tạo thế hệ trẻ. Ông trở thành Giáo sư Vật lí tại Đại học Công nghệ Dresden, kiên nhẫn dẫn dắt hàng trăm sinh viên và nhà vật lí trẻ tuổi. Fuchs không bao giờ tự hào hay nhắc về quá khứ lẫy lừng ở Los Alamos hay Harwell. Khi các học trò tò mò hỏi về Dự án Manhattan hay những năm tháng điệp báo, ông chỉ trầm lắng khuyên họ: "Tri thức khoa học chỉ thực sự có giá trị khi nó phụng sự cho phẩm giá và sự sống của con người. Nhiệm vụ của các em không chỉ là giải các bài toán lí thuyết, mà là giữ cho trái tim mình không bị tha hóa trước quyền lực”.
Những học trò của Fuchs nhớ mãi hình ảnh vị giáo sư già kính trắng, kiên nhẫn ngồi lại hàng giờ sau buổi học để giảng giải từng phương trình vi phân cho sinh viên, luôn lắng nghe những ý tưởng mới bằng sự tôn trọng tuyệt đối. Ông đã rèn giũa nên một thế hệ các nhà khoa học hạt nhân Đông Đức không chỉ giỏi về chuyên môn mà còn mang trong mình tinh thần trách nhiệm đạo đức cao cả đối với xã hội.
Ba thập kỉ cống hiến thầm lặng tại Rossendorf là khoảng thời gian đẹp đẽ và bình yên nhất trong cuộc đời Klaus Fuchs. Không còn những cuộc hẹn bí mật trong bóng đêm London, không còn những hồ sơ mật hay những cuộc thẩm vấn căng thẳng của MI5, ông sống trọn vẹn với tư cách một nhà khoa học chân chính. Sự thanh thản trong công việc thường ngày tại viện nghiên cứu đã chữa lành những vết thương lòng quá khứ, chứng minh cho thế giới thấy rằng: Klaus Fuchs chưa từng là một kẻ say mê chiến tranh hay quyền lực, mà mãi mãi là một người đi tìm sự cân bằng và hòa bình cho nhân loại bằng ánh sáng của tri thức.
Nhìn lại toàn bộ tiến trình Chiến tranh Lạnh, các sử gia hiện đại ngày càng nhận thức rõ ràng rằng: Thứ giữ cho ngọn lửa chiến tranh không bùng nổ thành Thế chiến thứ ba trong những cuộc khủng hoảng nghẹt thở như Khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962 không phải là lòng từ thiện hay thiện chí của bất kì cá nhân nào, mà chính là thế cân bằng răn đe không thể lay chuyển giữa hai khối quyền lực. Và trong nền móng chắc chắn của thế cân bằng ấy, có một viên gạch lặng lẽ nhưng mang tính quyết định do chính tay Klaus Fuchs đặt xuống.
Từ căn hộ nhỏ ở Dresden hay từ Viện nghiên cứu Rossendorf, Giáo sư Klaus Fuchs vẫn lặng lẽ theo dõi qua những trang báo từng nhịp đập của tình hình thế giới. Ông không lên tiếng tự ca ngợi mình, không xuất hiện trên các đài truyền hình để tranh luận chính trị. Nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, người điệp viên hạt nhân năm xưa cảm thấy một sự thanh thản vô bờ. Lựa chọn dấn thân vào bóng tối của ông trong những thập niên 1940, việc chấp nhận bị coi là kẻ phản bội, bị tù giam và tước bỏ mọi danh dự... đã mang lại thành quả cao nhất mà một người trí thức Quaker có thể hướng tới: Sự sống còn của hành tinh.
Những đám mây nấm thử nghiệm vẫn được “trồng” trên đại dương hay sa mạc, nhưng tiếng nổ diệt vong thật sự đã không bao giờ trút xuống các thành phố của con người. Klaus Fuchs đã chứng minh cho lịch sử thấy rằng, khi tri thức khoa học bị lôi kéo thành công cụ phục vụ cho mưu đồ độc quyền bá quyền, thì hành động của một cá nhân dũng cảm san sẻ sự thật có thể cứu vớt toàn bộ thế giới khỏi thảm họa tự hủy diệt. Ông đã trao cho Liên Xô chiếc chìa khóa của sự cân bằng và chính chiếc chìa khóa ấy đã giữ chặt cánh cửa dẫn vào địa ngục hạt nhân trong suốt những năm tháng đen tối nhất của lịch sử hiện đại.
Di sản mang tên Klaus Fuchs – Khải huyền của lương tri
Ngày 28/1/1988, tại Berlin, Klaus Fuchs trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 76, khép lại một đời người giông bão nhưng trọn vẹn sự thanh thản nội tâm. Ông ra đi lặng lẽ, đúng như cái cách ông đã bước vào và hiện diện trong những trang sử nghẹt thở nhất của thế kỉ XX. Nước Đức khi ấy chỉ còn một năm nữa là chứng kiến sự sụp đổ của Bức tường Berlin, nhưng chiếc lá chắn răn đe hạt nhân mà ông góp sức đặt nền móng nửa thế kỉ trước vẫn đứng vững, giữ cho nhân loại bước qua một thời đại cuồng nổ mà không bị thiêu rụi bởi ngọn lửa nguyên tử.
Nhìn lại toàn bộ cuộc đời của Klaus Fuchs, thế giới phương Tây trong một thời gian dài đã vội vã dán lên ông nhãn hiệu "kẻ phản bội thế kỉ". Nhưng thời gian, với lăng kính khách quan và công bằng của nó, đã dần bóc tách những định kiến chính trị hẹp hòi để làm lộ diện chân dung thực sự của một nhà khoa học kiệt xuất bị kẹt trong bi kịch thời đại. Fuchs không phải là kẻ điệp báo hoạt động vì lòng tham tiền bạc, không tìm kiếm vinh hoa danh vọng, cũng chẳng phải một gã cuồng tín mù quáng theo đuổi giáo điều. Ông là một đứa trẻ Quaker mang vết thương Weimar, một nhà vật lí mang trái tim nhạy cảm và một bản lĩnh kiên trung, người đã nhìn thấy trước thảm họa diệt vong của nhân loại khi tri thức khoa học bị biến thành công cụ độc quyền của bá quyền phương Tây.
Hành động của Klaus Fuchs đặt ra một câu hỏi triết học sâu sắc và nhức nhối cho mọi thời đại: Khi thành tựu khoa học đỉnh cao bị chính trị hóa thành thứ vũ khí hủy diệt hàng loạt, trách nhiệm đạo đức của người trí thức nằm ở đâu? Liệu một nhà khoa học nên trung thành vô điều kiện với chính phủ của quốc gia nơi mình đang sống, hay phải trung thành với sự sống còn của toàn thể nhân loại?
Fuchs đã đưa ra câu trả lời bằng chính số phận của mình. Ông chấp nhận xé rách lớp vỏ an toàn cá nhân, chấp nhận sự ruồng bỏ của những đồng nghiệp thân thiết nhất và bản án tù tối tăm, chỉ để giữ trọn lời thề với lương tri. Trong thế giằng co sinh tử của Chiến tranh Lạnh, việc Fuchs trao bí mật hạt nhân cho Liên Xô không phải là sự tước đoạt từ tay quốc gia này để dâng cho quốc gia khác, mà là một hành vi giải phóng tri thức khỏi thế độc quyền nguy hiểm. Ông đã dùng tri thức để lập lại trật tự cân bằng cho một thế giới đang trên đà nghiêng ngả về phía vực thẳm.
Nhà vật lí nổi tiếng Hans Bethe, người từng chịu chấn động sâu sắc khi biết Fuchs bị bắt, trong những năm tháng cuối đời cũng đã nhìn lại người đồng nghiệp cũ với một cái nhìn đầy thấu hiểu và trắc ẩn. Nhiều sử gia và nhà nghiên cứu chiến lược hiện đại ngày nay đều thống nhất rằng: Nếu không có sự xuất hiện của Klaus Fuchs để rút ngắn thời gian Liên Xô sở hữu bom nguyên tử và bom H, thế giới rất có thể đã phải chứng kiến một cuộc chiến tranh hạt nhân phủ đầu bùng nổ trong thập niên 1950, khi những cái đầu nóng ở phương Tây vẫn còn nuôi ảo tưởng về sức mạnh đơn cực.
Di sản mà Klaus Fuchs để lại cho hậu thế không chỉ là những dòng phương trình vi phân kiệt xuất về động lực học nổ dồn hay nguyên lí nén bức xạ, mà là một bài học lịch sử vô giá về sự thức tỉnh của lương tri. Ông đã chứng minh rằng, giá trị cao nhất của khoa học không nằm ở sức mạnh tàn phá hay quyền lực thống trị, mà nằm ở khả năng bảo vệ phẩm giá và sự sống của con người. Giữa bão tuyết của lịch sử, ông đã sống và hành động như một ngọn nến kiên cường: tự thiêu rụi danh dự và tự do của bản thân để thắp sáng lên thế cân bằng hòa bình cho nhân loại.
.jpg)
