Luật Hiến, ghép tạng sửa đổi: Bảo vệ quyền lợi người hiến và minh bạch điều phối
Hoàn thiện hành lang pháp lí hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người, Quốc hội tập trung thảo luận các chính sách nhân văn và siết chặt hành vi nghiêm cấm.
Hiến, ghép tạng là một nghĩa cử cao đẹp, mang lại sự sống mới cho hàng nghìn người bệnh và lan tỏa tinh thần nhân ái trong cộng đồng. Sau 20 năm thi hành, hệ thống pháp luật đã tạo nền tảng quan trọng, nhưng thực tiễn phát sinh nhiều vấn đề đòi hỏi sự điều chỉnh toàn diện để khắc phục bất cập, bảo đảm tính tự nguyện, công bằng và minh bạch.
Ngày 02/11/2026, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội đã thảo luận tại Hội trường về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Các đại biểu tập trung thảo luận sâu về chính sách đối với người hiến, gia đình người hiến, cơ chế điều phối công bằng và việc siết chặt các hành vi bị nghiêm cấm.
Thể chế hóa nghĩa cử nhân văn trong hiến ghép tạng
Mở đầu phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành tại Hội trường và nhấn mạnh ý nghĩa to lớn của dự án luật trong việc hoàn thiện thể chế để sự sống được tiếp nối từ nghĩa cử nhân văn cao đẹp. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho biết dự án Luật đã nhận được sự quan tâm lớn của dư luận, nhân dân, các chuyên gia y tế và pháp luật. Quốc hội trân trọng cảm ơn, ghi nhận những ý kiến đóng góp mang tính xây dựng cao của cử tri.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh thông tin thêm, vào ngày 01/11/2026, Bộ Y tế đã có Công văn số 8236 kèm dự thảo báo cáo dự kiến tiếp thu, giải trình, chỉnh lí trên cơ sở ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội, ý kiến thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng như nhiều ý kiến xác đáng của cử tri, nhân dân và các chuyên gia. Trong số 138 nội dung, đã có 97 nội dung được tiếp thu và 41 nội dung được giải trình thấu đáo.
Phải thiết thực, công khai và không trao đổi
Quan tâm đến chính sách đối với người hiến và gia đình người hiến, đại biểu Lý Anh Thư (đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) đề nghị dự thảo luật làm rõ việc theo dõi sức khỏe lâu dài, xử lý biến cố liên quan đến hiến, chuyển hồ sơ về nơi cư trú và thanh toán trực tiếp các khoản chi hợp pháp, tránh buộc người hiến ở xa phải tự ứng trước rồi đi xin hoàn trả. Đối với gia đình người hiến sau khi qua đời, đại biểu đề nghị cụ thể hóa tại Điều 27 và Điều 35 việc hỗ trợ vận chuyển, khôi phục, bàn giao thi thể và tổ chức tang lễ phù hợp; xác định rõ trách nhiệm cơ sở y tế và nguồn chi ngân sách.
Bên cạnh đó, để bảo đảm khả năng tiếp cận ghép của người bệnh nghèo, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị bổ sung tại Điều 36 cơ chế hỗ trợ chi phí đánh giá trước ghép, chuyển tuyến, đi lại, lưu trú thiết yếu và theo dõi sau ghép cho người thuộc diện khó khăn; giao Chính phủ xác định rõ nguồn chi, mức hỗ trợ và cơ quan thanh toán. Đồng thời tại Điều 29, cần quy định trách nhiệm kết nối giữa cơ quan điều phối, bệnh viện ghép và y tế địa phương để cập nhật hồ sơ, tư vấn từ xa, giảm số lần người bệnh phải đi lại.
Đại biểu nhấn mạnh: "Chính sách tri ân phải thiết thực, công khai, minh bạch, không trở thành điều kiện trao đổi để có sự đồng ý hiến hoặc được ưu tiên nhận tạng. Tôi đề nghị dự thảo luật bảo đảm người bệnh ở xa có cơ hội tiếp cận ghép tạng thực chất, các quyết định phân bổ có căn cứ và được giải trình, người hiến và gia đình được hỗ trợ kịp thời đối với các chi phí phát sinh hợp lý. Một đạo luật nhân văn phải bảo vệ cả người hiến và người đang chờ được ghép tạng".
Hoàn thiện tiêu chí ưu tiên trong điều phối bộ phận cơ thể người
Khoản 1, Điều 28 về điều phối hoạt động hiến, ghép quy định việc phân bổ được thực hiện thống nhất trên phạm vi toàn quốc thông qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý mô, bộ phận cơ thể người do Bộ Y tế quản lý. Bày tỏ nhất trí với định hướng này, đại biểu Trần Thị Hoa Ry (đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau) đề nghị cân nhắc quy định thứ tự ưu tiên đối với "người chờ ghép thuộc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã phát hiện, vận động, hồi sức duy trì người hiến" tại điểm đ, khoản 3. Theo đại biểu, nếu coi đây là tiêu chí ưu tiên độc lập có thể dẫn đến sự thiếu khách quan, ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội tiếp cận công bằng giữa các người bệnh.
Đại biểu Trần Thị Hoa Ry đề nghị hoàn thiện khoản 3, Điều 28 theo hướng thứ tự ưu tiên điều phối phải được xác định căn cứ vào mức độ cấp cứu, mức độ tương thích y học, khả năng thành công của ca ghép, thời gian chờ ghép và các trường hợp ưu tiên đặc biệt khác theo quy định của pháp luật. Việc xác định thứ tự ưu tiên phải bảo đảm tính công bằng, khách quan, minh bạch; tuyệt đối không phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, nơi cư trú hay cơ sở khám bệnh, chữa bệnh nơi người bệnh đăng ký chờ ghép. Đồng thời, các tiêu chí quyết định điều phối cần phải được ghi nhận đầy đủ trên Cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm bảo đảm khả năng kiểm tra, giám sát sau khi thực hiện.
Đồng quan điểm, đại biểu Phạm Kiều Anh Thơ (đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ) cho rằng tiêu chí ưu tiên đối với cơ sở y tế phát hiện, vận động nguồn hiến dễ gây băn khoăn về tính công bằng, do đó đề nghị chỉ áp dụng tiêu chí này khi người bệnh có các chỉ số y khoa tương đương, đồng thời bổ sung nguyên tắc xác định tiêu chí y khoa là căn cứ chủ yếu để xếp thứ tự ưu tiên.
Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng thu hút nhiều ý kiến quan tâm về vấn đề người dưới 18 tuổi. Cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến cử tri và đại biểu để bỏ quy định người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến, bỏ việc phân nhóm theo độ tuổi, tuyệt đối cấm việc lấy bộ phận cơ thể từ người sống dưới 18 tuổi và lấy mô không tái sinh từ người sống dưới 18 tuổi. Luật cũng quy định thu hẹp các điều kiện hiến mô tái sinh cho các thành viên trong gia đình như chỉ hiến cho anh, chị, em ruột và chỉ được thực hiện khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, có sự đồng ý của cả người hiến và cha mẹ hoặc người giám hộ.
Các đại biểu thảo luận nhấn mạnh cần phân biệt sự đồng ý của cha mẹ và ý chí của người hiến; đảm bảo người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh chị em ruột phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi; tuyệt đối không được thực hiện lấy mô nếu người đó phản đối, kể cả khi có văn bản đồng ý của cha mẹ.
Đề xuất 3 "đường ranh đỏ" ngăn chặn tội phạm tạng người
Qua rà soát Điều 6 dự thảo luật quy định về các hành vi bị nghiêm cấm, đại biểu Nguyễn Minh Đức (đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá các nội dung đã được xây dựng tương đối chặt chẽ. Tuy nhiên, từ thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm, đại biểu đề nghị bổ sung thêm ba nhóm hành vi bị nghiêm cấm quan trọng:
Thứ nhất: Nghiên cứu kỹ lưỡng để mở rộng phạm vi nghiêm cấm đối với hành vi mua bán, môi giới mua bán mọi loại bộ phận cơ thể, mô, tế bào, chế phẩm sinh học có nguồn gốc từ cơ thể người và xác dưới mọi hình thức.
Thứ hai: Nghiêm cấm cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và người có chuyên môn về y tế thực hiện việc lấy, ghép bộ phận cơ thể người hoặc xử lý sinh học khi biết rõ hoặc có căn cứ để biết rõ giao dịch đó vi phạm nguyên tắc nhân đạo, tự nguyện hoặc có yếu tố thương mại, môi giới trái phép.
Thứ ba: Nghiêm cấm hành vi làm giả, xác nhận sai sự thật hoặc sử dụng giấy tờ giả mạo về quan hệ thân nhân, tình trạng huyết thống nhằm hợp thức hóa hồ sơ hiến, ghép tạng hoặc cung cấp nguyên liệu sinh học.
Bảo vệ người hiến và tôn trọng ý chí người trẻ
Phát biểu giải trình tại Hội trường, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh dự án Luật được xây dựng trên nguyên tắc xuyên suốt: mở rộng cơ hội hiến tặng để cứu người nhưng tuyệt đối không đánh đổi sự an toàn, quyền và lợi ích hợp pháp của người hiến; không tạo điều kiện cho các hành vi ép buộc, lừa dối hay lợi dụng. Dự án luật sửa đổi lần này đã tăng cường kiểm soát, ngăn chặn hành vi mua bán bộ phận cơ thể người và bảo vệ tối đa người hiến. Cụ thể, dự thảo luật bổ sung quy định xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép; bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến, tư vấn và thực hiện lấy, ghép.
Đặc biệt, dự thảo đã mở rộng từ 10 nhóm hành vi nghiêm cấm theo luật cũ lên 21 nhóm hành vi nghiêm cấm, làm cơ sở cho cơ quan pháp luật điều tra, xử lý hành vi lạm dụng, trục lợi, trong đó điều chỉnh chặt chẽ cả hoạt động của các cơ quan y tế. Dự thảo luật cũng bổ sung quy định nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể từ bào thai; nghiêm cấm đưa, tổ chức hoặc tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài hoặc người nước ngoài vào Việt Nam để hiến, ghép trái pháp luật. Quy định về hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn cũng được bổ sung nhằm bảo đảm tính độc lập tuyệt đối với bộ phận điều trị, vận động hiến và ghép mô tạng.
Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh: "Từ năm 2007, Việt Nam đã áp dụng quy trình xác định chết não rất nghiêm ngặt gồm 8 tiêu chuẩn lâm sàng, 5 tiêu chuẩn cận lâm sàng, thực hiện 3 lần trong thời gian tối thiểu 12 giờ, được đánh giá là chặt chẽ thứ tư trên thế giới".
Đối với công tác điều phối, Bộ trưởng cho biết việc điều phối phải thực hiện thông qua Hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm khả năng truy vết, kiểm tra, đánh giá theo các tiêu chí minh bạch, công bằng, không phân biệt độ tuổi, giới tính, vùng miền, dân tộc; trong đó ưu tiên hàng đầu là sự tương thích về các chỉ số y khoa. Hành vi cập nhật sai thông tin, sai đối tượng ghép, can thiệp trái phép vào hệ thống dữ liệu để trục lợi đều bị nghiêm cấm và sẽ được quy định cụ thể, chi tiết hơn.
Bộ Y tế sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra của Quốc hội, lắng nghe ý kiến đại biểu và nhân dân để hoàn thiện dự thảo luật bảo đảm tính chặt chẽ và khả thi cao nhất, tạo lập hành lang pháp lý minh bạch nhằm bảo vệ người hiến, người ghép, đội ngũ y bác sĩ, đồng thời ngăn chặn triệt để các hành vi vi phạm pháp luật.
Kết luận nội dung phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhấn mạnh rằng những ý kiến tâm huyết, sâu sắc của đại biểu Quốc hội là cơ sở quan trọng để các cơ quan tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, giải trình thấu đáo, hoàn thiện dự thảo Luật cả về nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp, tăng cường tính đồng bộ trong hệ thống pháp luật và nâng cao khả năng thực thi. Ngay sau phiên họp này, Ủy ban Thường vụ Quốc hội chỉ đạo Tổng Thư ký Quốc hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội - cơ quan chủ trì thẩm tra dự án Luật - tổng hợp đầy đủ ý kiến thảo luận, phối hợp chặt chẽ với cơ quan soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ, giải trình thấu đáo ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội, hoàn thiện dự thảo Luật với chất lượng cao nhất trình Quốc hội xem xét.