PGS. TS Huỳnh Thành Đạt: Giáo dục không thể trở thành gánh nặng khiến tài năng trẻ từ bỏ ước mơ vào đại học
Giáo dục mở, công nghệ số và chính sách giúp người học vượt rào cản, tiếp cận tri thức chất lượng, bình đẳng hơn. PGS. TS Huỳnh Thành Đạt cho rằng, giáo dục không thể trở thành gánh nặng khiến tài năng trẻ từ bỏ ước mơ vào đại học
Giáo dục mở đại học thời công nghệ số đang là vấn đề mới của xã hội, xung quanh vấn đề này phóng viên tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc phỏng vấn với PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt, nguyên Phó trưởng Ban Tuyên Giáo & Dân vận Trung ương, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học & Công nghệ.
- Thưa PGS. TS vì sao “tương lai mở” trở thành yêu cầu chiến lược của giáo dục đại học khi tri thức, công nghệ phát triển?
- PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt: Chúng ta đang sống trong kỉ nguyên biến động sâu sắc, khi tri thức và công nghệ phát triển, lan tỏa với tốc độ chưa từng có. Điều đó tạo cơ hội đổi mới giáo dục, tiếp cận học liệu và mở rộng phương thức học tập. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những thách thức lớn: khoảng cách giàu nghèo, bất bình đẳng trong tiếp cận tri thức và nguy cơ gia tăng “đứt gãy số”.
Châu Á - Thái Bình Dương là đầu tàu tăng trưởng kinh tế thế giới nhưng cũng đối mặt những thách thức này. Khác biệt về kinh tế, địa lí, hạ tầng và khả năng tiếp cận công nghệ khiến cơ hội học tập chưa đồng đều. Nếu thiếu giải pháp, công nghệ phát triển nhanh có thể làm khoảng cách lớn hơn.
“Tương lai mở” vì vậy không phải khẩu hiệu, mà là cam kết xây dựng nền giáo dục không rào cản. Tri thức cần được chia sẻ tự do; AI và giáo dục số phải được sử dụng để thu hẹp khoảng cách, không làm sâu sắc thêm khác biệt. Giáo dục đại học chỉ thực sự mở khi bảo đảm công bằng và bao trùm: mọi người, không phân biệt hoàn cảnh kinh tế, giới tính, địa lý, có cơ hội phù hợp để học tập và thành công; môi trường học thuật tôn trọng sự đa dạng, không để ai bị bỏ lại. Mở không chỉ là đưa học liệu lên mạng, mà phải giúp người học tiếp cận, thụ hưởng tri thức thực chất.
- Việt Nam đã xác định giáo dục và đào tạo cùng khoa học, công nghệ là quốc sách hàng đầu. Những rào cản nào cần tháo gỡ để công bằng, bao trùm đi vào thực tiễn?
- PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt: Đảng và Nhà nước xác định giáo dục và đào tạo cùng khoa học, công nghệ là quốc sách hàng đầu; chính sách lấy con người làm trung tâm, lấy sự hài lòng và cơ hội phát triển của nhân dân làm thước đo. Chúng ta đang triển khai nhiều chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục. Dù vậy, cần nhìn thẳng vào khoảng cách cơ hội còn hiện hữu.
Trước hết, sinh viên vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần tiếp cận nguồn tài nguyên học thuật chất lượng ngang bằng sinh viên ở đô thị lớn. Đây không chỉ là vấn đề internet. Người học còn cần thiết bị, học liệu phù hợp, kĩ năng số và môi trường hỗ trợ. Chỉ đưa học liệu lên nền tảng trực tuyến mà thiếu điều kiện đi kèm thì cơ hội vẫn không đồng đều.
Thứ hai là chi phí. Giáo dục không thể trở thành gánh nặng khiến tài năng trẻ từ bỏ ước mơ vào đại học. Công bằng không có nghĩa mọi người có hoàn cảnh giống nhau, mà là tạo cơ hội phù hợp để từng người học tập và thành công. Chính sách cần quan tâm người học khó khăn và những rào cản khiến họ không thể tiếp tục học tập.
Thứ ba, công nghệ số phải nâng cao chất lượng đào tạo nhưng vẫn bảo đảm tính nhân văn, bảo vệ cơ hội của nhóm yếu thế. Không thể đánh giá chuyển đổi số chỉ bằng số nền tảng hay phần mềm được triển khai. Cần xem công nghệ có giúp người học tiếp cận tri thức tốt hơn, nâng chất lượng học tập và giảm bất bình đẳng hay không. AI và giáo dục số phải hướng đến con người, tôn trọng sự đa dạng, không tạo thêm rào cản. Ba vấn đề về địa lí, chi phí và năng lực công nghệ có thể cùng tác động đến một sinh viên; vì vậy, công bằng, bao trùm phải xuyên suốt trong chính sách và đào tạo.
- Theo PGS. TS, Nhà nước, trường đại học, doanh nghiệp và đối tác quốc tế cần phối hợp ra sao để hiện thực hóa “tương lai mở”?
- PGS. TS. Huỳnh Thành Đạt: Không một cơ quan nào có thể tự mình giải quyết công bằng, bao trùm. Cần phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở giáo dục, tổ chức xã hội, doanh nghiệp và đối tác quốc tế để bảo đảm cơ hội học tập cho mọi người.
Nhà nước kiến tạo chính sách, tháo gỡ rào cản thể chế, tài chính, công nghệ; lấy con người và cơ hội phát triển làm thước đo. Các trường đại học xây dựng môi trường tôn trọng sự đa dạng, chia sẻ tri thức, phát triển học liệu mở để người học ở địa bàn khó khăn có thêm cơ hội tiếp cận. Công nghệ số, AI cần đáp ứng nhu cầu thực tế, bảo đảm tính nhân văn, không chạy theo hình thức.
Doanh nghiệp, tổ chức xã hội và đối tác quốc tế đồng hành qua việc chia sẻ nguồn lực, kinh nghiệm, sáng kiến; thúc đẩy giáo dục mở, học liệu mở và ứng dụng công nghệ vì phát triển bền vững. Hợp tác quốc tế giúp trao đổi kinh nghiệm, nhận diện mô hình hiệu quả và tìm giải pháp cho thách thức chung.
Tôi kì vọng các hội nghị và diễn đàn về giáo dục đại học mở giúp các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách phân tích rào cản thể chế, tài chính, công nghệ; chia sẻ mô hình và sáng kiến về giáo dục mở, học liệu mở. Từ đó, đề xuất khuyến nghị thiết thực cho Chính phủ, các bộ, ngành, cơ sở giáo dục đại học Việt Nam và các nước trong khu vực.
Giáo dục không chỉ truyền thụ tri thức mà còn góp phần kiến tạo xã hội công bằng, nhân văn, thịnh vượng. “Tương lai mở” có ý nghĩa khi tri thức lan tỏa, cơ hội học tập mở rộng, mỗi người phát huy tiềm năng. Sau hội nghị, cần biến khuyến nghị thành hành động cụ thể.