Thảo luận Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi): AI không phải tác giả

Sáng 3/11/2026, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Vũ Hải Quân đã phát biểu giải trình, làm rõ nhiều vấn đề được các đại biểu và dư luận xã hội quan tâm. Dự thảo Luật tập trung vào hai nhóm vấn đề cấp thiết: cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho đăng ký và xác lập quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ KH&CN.

Qua thảo luận, các đại biểu Quốc hội cơ bản tán thành việc sửa đổi, bổ sung dự thảo Luật để tạo môi trường pháp lý thông thoáng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Thống nhất đầu mối quản lí nhà nước và bảo đảm tính liên tục

Việc chuyển giao chức năng quản lí nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ KH&CN là một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo. Tại phiên thảo luận, các đại biểu đánh giá cao định hướng chuyển giao được thực hiện theo nguyên tắc kế thừa toàn bộ nguồn lực hiện có, không phát sinh tổ chức bộ máy, biên chế hay đầu tư trùng lặp từ ngân sách nhà nước.

Đồng thời, dự thảo Luật được xây dựng với tinh thần không làm gián đoạn công tác quản lí chuyên ngành và tuyệt đối không làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân đang nắm giữ bằng bảo hộ hoặc đang trong quá trình nộp hồ sơ đăng kí. Các quy định chuyển tiếp được rà soát kĩ lưỡng để không tạo ra khoảng trống pháp lí. Cơ quan quản lí bảo đảm toàn bộ hồ sơ đang xử lí được tiếp nhận, giải quyết liên tục, minh bạch và không phát sinh thêm bất kì thủ tục hành chính phiền hà nào cho người dân và cộng đồng doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật cũng tập trung hoàn thiện các quy định chi tiết về khảo nghiệm giống cây trồng, chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và chuyển nhượng quyền đối với giống cây trồng. Hướng sửa đổi này giúp chuẩn hóa các giao dịch tài sản trí tuệ trên thị trường, tạo hành lang pháp lý minh bạch cho việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học.

Bảo đảm chất lượng giám định khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh

Đáng chú ý là dự thảo Luật đã cắt giảm các điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, chuyển sang cơ chế quản lí bằng hậu kiểm. Tuy nhiên, vấn đề làm sao để giữ vững chất lượng và độ tin cậy của kết luận giám định sau khi mở rộng cửa cho thị trường lại nhận được sự tranh luận sôi nổi từ nhiều đại biểu Quốc hội.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) tán thành việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, cho rằng vấn đề cốt lõi hiện nay là xây dựng cơ chế bảo đảm độ tin cậy của kết luận giám định sau khi chuyển từ tiền kiểm sang thông báo và công khai. Đại biểu đề nghị cân nhắc luật hóa ngay trong Điều 201 ba nguyên tắc nền tảng:

Tính độc lập và phòng ngừa xung đột lợi ích: Luật nên xác lập nguyên tắc người giám định phải hoàn toàn độc lập, không có lợi ích liên quan đến vụ việc; các trường hợp cụ thể phải từ chối giám định giao Chính phủ quy định.

Quản lí dữ liệu điện tử: Đặt ra yêu cầu cụ thể về tính xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất và kiểm chứng của hồ sơ, dữ liệu điện tử trong môi trường số. Đây là yếu tố trực tiếp quyết định độ tin cậy của kết luận giám định.

Căn cứ pháp lí cho công tác hậu kiểm: Xây dựng quy trình vận hành theo chuỗi từ thông báo → công khai → báo cáo → hậu kiểm → xử lí vi phạm.

Ngoài ra, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị rà soát kĩ dự thảo Nghị định để bảo đảm thống nhất khi thẻ giám định viên không còn là điều kiện hành nghề; làm rõ trách nhiệm bồi thường khi kết luận giám định sai theo nguyên tắc của pháp luật dân sự, tránh quy định theo hướng chỉ phát sinh trách nhiệm khi có lỗi cố ý. Đối với việc xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ và thiệt hại, cần phân định rõ với pháp luật về giá, thẩm định giá để tránh hình thành một cơ chế định giá song song thiếu chuẩn mực.

Đồng tán thành hướng củng cố cơ chế hậu kiểm, đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) nhấn mạnh Điều 201 điều chỉnh cả giám định quyền tác giả và quyền liên quan, tác động trực tiếp đến thu nhập của người sáng tạo và doanh nghiệp văn hóa. Đại biểu kiến nghị bổ sung ngay vào Luật nguyên tắc kiểm soát xung đột lợi ích và nghĩa vụ từ chối giám định khi không đảm bảo tính khách quan, nhất là trường hợp đang đại diện cho một bên trong chính vụ việc đó. Kết luận giám định phải thể hiện rõ căn cứ, phương pháp và dữ liệu sử dụng, đồng thời có cơ chế kiểm chứng giám định lại công bằng. Phạm vi giao Chính phủ quy định chi tiết cần rõ ràng, tránh tái lập điều kiện kinh doanh dưới hình thức khác.

Cùng quan điểm, đại biểu Ngô Sỹ Cường (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đề nghị tại khoản 5 Điều 201 cần giữ nguyên giới hạn: kết luận giám định chỉ là một nguồn chứng cứ tham khảo, không thay thế thẩm quyền thẩm định hay kết luận tranh chấp của cơ quan giải quyết vụ việc. Trong khi đó, đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) đề xuất bổ sung nghĩa vụ từ chối giám định khi có quyền, lợi ích liên quan đến đối tượng vụ việc, nâng nguyên tắc này từ Nghị định lên thành quy định trong Luật để áp dụng chung khi mở rộng chủ thể cung cấp dịch vụ.

Đóng góp về cơ chế công khai thông tin tại khoản 4 và khoản 6 Điều 201, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) đồng ý với quy định công khai thông tin chuyên môn và kết quả hoạt động giám định, nhưng đề nghị làm rõ quy trình xử lí khi có căn cứ cho rằng thông tin công khai không chính xác. Chính phủ cần quy định rõ trách nhiệm xác minh, yêu cầu đính chính, cập nhật kết quả và bảo đảm quyền giải trình của tổ chức, cá nhân liên quan.

Giải trình trước Quốc hội về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân khẳng định chất lượng giám định sẽ được quản lý theo cơ chế hậu kiểm dựa trên hai trụ cột chính: nghĩa vụ cung cấp thông tin minh bạch và cơ chế tự chịu trách nhiệm trước pháp luật. Các quy trình kỹ thuật, xử lý xung đột lợi ích và trách nhiệm bồi thường thiệt hại sẽ được thể chế hóa chi tiết tại Nghị định của Chính phủ.

Luật Sở hữu trí tuệ trước làn sóng AI và các cam kết UPOV

Phiên thảo luận trở nên đặc biệt sôi nổi khi các đại biểu mở rộng góc nhìn sang bối cảnh phát triển bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) và yêu cầu tương thích với các hiệp định, công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn ĐBQH thành phố Hà Nội) nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi: AI không phải là tác giả. Đối với các kết quả chẩn đoán y tế hay nghiên cứu có sự hỗ trợ của AI, quyền tác giả phải thuộc về bác sĩ hoặc nhóm nghiên cứu chịu trách nhiệm lâm sàng.

“

Tôi đề nghị nên có một quy định rõ ràng để khi có bằng sáng chế thì bệnh viện là chủ sở hữu, dùng ngân sách nhà nước để hỗ trợ, quy định rõ quyền lợi sau đó với tác giả. Cần luật hóa và cho phép bệnh viện dùng bằng sáng chế đó làm tài sản của bệnh viện, cơ sở y tế.

- Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu

Sản phẩm do AI tạo ra sẽ không được bảo hộ nếu không có sự can thiệp sáng tạo trực tiếp của con người. Về tài sản trí tuệ trong y tế, đại biểu đề nghị luật hóa cơ chế để khi có bằng sáng chế từ nghiên cứu dùng ngân sách nhà nước hỗ trợ, bệnh viện được đứng tên chủ sở hữu và có quy định rõ ràng về tỷ lệ phân chia quyền lợi kinh tế sau đó cho tác giả.

Đồng tình với quan điểm trên, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn ĐBQH TP.Đồng Nai) khẳng định bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đại biểu đề nghị hoàn thiện khoản 5 Điều 6 dự thảo Luật theo hướng xác định rõ nguyên tắc: AI không phải là chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ. Sản phẩm chỉ được bảo hộ theo mức độ đóng góp sáng tạo thực tế của cá nhân sử dụng. Đồng thời, các chủ thể cung cấp nền tảng AI phải có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật và bắt buộc phải dẫn nguồn dữ liệu khi AI sử dụng tài liệu thu thập làm dữ liệu đầu vào.

Liên quan đến phát triển công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số, đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) kiến nghị Chính phủ xác định lộ trình hoàn thiện pháp luật đồng bộ với việc nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả, nhằm giải quyết triệt để các vấn đề sử dụng tác phẩm trong huấn luyện AI, trách nhiệm nền tảng số và bảo tồn tri thức truyền thống, bảo đảm hài hòa giữa quyền của người sáng tạo với quyền thụ hưởng văn hóa của công chúng.

Ở nhóm vấn đề bảo hộ giống cây trồng và Công ước UPOV, các đại biểu đã phân tích sâu sắc các hệ quả pháp lý của khoản 8 Điều 1 (sửa đổi Điều 170). Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) và đại biểu Nguyễn Văn Ngọc (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) bày tỏ lo ngại trước quy định tự động đình chỉ bằng bảo hộ khi chậm nộp lệ phí mà bỏ qua khâu gửi thông báo và thời hạn khắc phục.

Đại biểu Nguyễn Văn Ngọc nhấn mạnh: "Chủ bằng bảo hộ giống ở nước ta có cả những người nông dân. Một nông dân ở tỉnh Thái Bình cũ có 14 giống lúa được bảo hộ; có cả viện nghiên cứu, trường đại học nắm giống tạo ra từ ngân sách. Một giống mất nhiều năm chọn tạo không nên mất quyền chỉ vì một lần nộp chậm mà người chủ không hề hay biết."

Các đại biểu đề nghị bổ sung quy định cơ quan quản lí phải gửi thông báo điện tử cho chủ bằng, dành thời hạn 6 tháng để chủ bằng yêu cầu phục hồi hiệu lực và bảo đảm việc phục hồi không ảnh hưởng đến quyền của người đã khai thác giống ngay tính trong thời gian bằng bị đình chỉ.

Phân tích tính tương thích với Điều 22.1 của Công ước UPOV, đại biểu Hoàng Văn Nghĩa (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi) đề nghị bãi bỏ quy định tự động đình chỉ hiệu lực tại khoản 3 Điều 170, tăng cường quản trị số theo thời gian thực để thông báo cho chủ bằng trước khi ban hành quyết định. Đặc biệt, đối với quy định về giống cây trồng có nguồn gốc chủ yếu tại Điều 187, đại biểu đề nghị sửa đổi khoản 5 Điều 3 dự thảo Luật để loại bỏ tính hồi truy.

Theo đại biểu Hoàng Văn Nghĩa, việc áp dụng hồi truy đối với các bằng đã cấp trước đây sẽ biến nhiều giống cây trồng mà các viện nghiên cứu và nông dân Việt Nam đang khai thác hợp pháp thành hành vi vi phạm, trái với tinh thần Điều 19.4 Công ước UPOV và Điều 15 Công ước Quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Đồng thời, đại biểu đề nghị bổ sung quy định minh bạch về việc miễn trừ vì mục đích nghiên cứu, cho phép các nhà khoa học tự do sử dụng giống đã bảo hộ làm vật liệu khởi đầu chọn tạo giống mới.

Tiếp thu ý kiến đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Luật Sở hữu trí tuệ mới thông qua tháng 10/2025 đang trong giai đoạn triển khai mạnh mẽ. Kỳ này, Chính phủ tập trung trình hai phạm vi cấp thiết là cắt giảm điều kiện kinh doanh và chuyển giao quản lý giống cây trồng sang Bộ KH&CN. Các vấn đề lớn về AI, thương mại hóa tài sản trí tuệ và sự tương thích sâu với các Công ước quốc tế như UPOV sẽ tiếp tục được rà soát, đánh giá tác động toàn diện để báo cáo trình Quốc hội sửa đổi trong các giai đoạn tiếp theo.

Khánh Lan