'Trung tâm xuất sắc' thúc đẩy chọn tạo giống lúa chất lượng cao ĐBSCL
"Trung tâm xuất sắc" hướng làm chủ lai tạo giống lúa kháng sâu bệnh, thích ứng khí hậu, nâng chất lượng gạo xuất khẩu.
Giống lúa - nền tảng của nông nghiệp thông minh
"Dự án Trung tâm xuất sắc về chọn tạo giống lúa vùng ĐBSCL" được kì vọng tạo năng lực nghiên cứu chuyên sâu, phát triển công nghệ lõi và chủ động tạo giống mới. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu khẩn trương thẩm định báo cáo khả thi, trình Thủ tướng phê duyệt, hỗ trợ sớm triển khai dự án; đồng thời bảo đảm Viện Lúa ĐBSCL đủ điều kiện trở thành cơ sở nghiên cứu, sản xuất giống lúa cấp quốc gia.
TS. Trần Ngọc Thạch, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL, cho biết: "Hằng năm, Viện sản xuất 220 ha, liên kết trên 1.000 ha; cung ứng 50-60 tấn giống siêu nguyên chủng, 800-900 tấn giống nguyên chủng và 4.000-7.000 tấn giống xác nhận. Diện tích lúa sử dụng hạt giống đạt tiêu chuẩn tăng từ dưới 10% năm 1999 lên 80-90% hiện nay".
Giai đoạn 2021-2025, Viện có 18 giống được công nhận lưu hành, 29 giống được bảo hộ. Các giống OM chiếm trên 65% diện tích trồng lúa ĐBSCL; OM18 được gieo trồng trên một triệu ha, OM5451 trên 600.000 ha mỗi năm. Nhóm giống này đóng góp 65-70% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam.
Thách thức hiện nay là điều kiện sinh thái và thị trường thay đổi nhanh, trong khi chọn tạo giống truyền thống kéo dài. Hoạt động nghiên cứu phần lớn dựa vào đánh giá kiểu hình kết hợp chỉ thị phân tử, khiến chu kì tạo giống khoảng 8-15 năm.
Đột phá từ công nghệ lai tạo
Trung tâm được kì vọng kết hợp nguồn gen, dữ liệu và công nghệ sinh học. Chọn giống nhờ chỉ thị phân tử (MAS) giúp nhận diện sớm đoạn DNA liên quan đến tính trạng mong muốn, sàng lọc cây mang gen mục tiêu trước khi đánh giá. Với lai hồi giao có trợ giúp chỉ thị phân tử (MABC), nhà khoa học đưa gen có lợi từ nguồn cho vào nền di truyền của giống nhận, đồng thời chọn lọc để duy trì đặc tính tốt của giống. Viện đề xuất nghiên cứu nâng khả năng chống chịu bệnh đạo ôn, bạc lá cho OM19.
Theo TS. Trần Ngọc Thạch: "Chọn lọc toàn hệ gen (Genomic Selection) kết hợp dữ liệu kiểu gen và kiểu hình để dự đoán giá trị di truyền, hỗ trợ chọn sớm dòng có tổ hợp tính trạng tốt. Công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 cho phép nghiên cứu tác động có định hướng vào vị trí di truyền liên quan đến tính trạng cần cải thiện. Cùng với đó, chọn tạo nhanh (Speed Breeding) có thể tăng số thế hệ được đánh giá trong năm. Viện kì vọng đầu tư hạ tầng chọn lọc hệ gen và chọn tạo nhanh sẽ rút ngắn 30-40% thời gian tạo giống".
Dữ liệu kiểu hình, kiểu gen của nguồn gen lúa bản địa và nhập nội chưa đầy đủ; hạ tầng nghiên cứu phía Nam còn phân tán, thiếu chuyên gia tin sinh học. Sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài và thiếu sở hữu trí tuệ đối với công nghệ gốc cũng hạn chế khả năng chủ động. Trung tâm cần đầu tư hệ thống phân tích dữ liệu, ngân hàng nguồn gen, thiết bị khảo nghiệm và đội ngũ chuyên gia di truyền, sinh học phân tử, tin sinh học.
Giống tốt gắn với canh tác xanh
Mục tiêu lai tạo không chỉ là năng suất cao. Giống mới cần có chất lượng gạo tốt, kháng sâu bệnh, thích ứng mặn và khí hậu bất lợi, phù hợp từng tiểu vùng sinh thái và thị trường. Khả năng kháng sâu bệnh giúp giảm phun thuốc, chi phí và tác động môi trường; giống phù hợp còn hỗ trợ quản lí dinh dưỡng, hạn chế bón phân vượt nhu cầu. Đây là yếu tố quan trọng để sản xuất phát thải thấp.
Tại HTX Nông nghiệp Đồng Thuận, xã Vĩnh Thuận Đông, TP. Cần Thơ, liên kết sản xuất cho thấy vai trò của giống có nguồn gốc rõ ràng. HTX do ông Nguyễn Thanh Phong làm Giám đốc, quản lí 82 ha, gồm 53 ha liên kết tập trung. Đa số giống cấp cho xã viên được nhập trực tiếp từ Viện Lúa ĐBSCL, bảo đảm độ thuần chủng, tỉ lệ nảy mầm và khả năng chống chịu sâu bệnh. HTX thực hiện truy xuất nguồn gốc, quản lí phân bón và sử dụng máy móc hiện đại.
HTX cũng đăng kí tham gia Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Khi sản phẩm được xác nhận đạt chứng nhận canh tác xanh, thông minh, doanh nghiệp sẵn sàng trả cao hơn từ 100 -300 đồng/kg so với lúa thường.
Vì vậy, giống mới phải đáp ứng cả năng suất, chất lượng và quy trình sản xuất minh bạch, truy xuất được nguồn gốc. Giống kháng sâu bệnh, giảm sử dụng vật tư sẽ giúp vùng trồng đáp ứng tiêu chí phát thải thấp, nâng sức cạnh tranh của gạo xuất khẩu.
Để Trung tâm trở thành động lực, cần tháo gỡ điểm nghẽn về vốn, cơ chế và sở hữu trí tuệ. Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường ưu tiên vốn đầu tư công trung hạn 2026-2030 để nâng cấp cơ sở vật chất, xây dựng chiến lược nghiên cứu dài hạn ngành hàng lúa gạo. Bộ Khoa học và Công nghệ ưu tiên nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia, đặt hàng trực tiếp cho Viện, hỗ trợ bảo hộ giống cây trồng quốc tế và kết nối mạng lưới công nghệ sinh học toàn cầu. TP. Cần Thơ phối hợp về quy hoạch đất, giao thông, mô hình trình diễn và chuyển giao kĩ thuật.
Khi viện, trường làm chủ công nghệ, HTX tổ chức vùng trồng, doanh nghiệp tham gia tiêu thụ, kết quả nghiên cứu mới có thể đi vào đồng ruộng.
"Trung tâm xuất sắc" được kì vọng kết nối nghiên cứu, sản xuất giống và chuyển giao công nghệ. Thành công là tạo giống chất lượng cao, kháng sâu bệnh, thích ứng khí hậu, rút ngắn thời gian chọn tạo và được nông dân tiếp nhận. Khi công nghệ, canh tác thông minh và chuỗi tiêu thụ gắn kết, ĐBSCL có thêm nền tảng nâng giá trị gạo, giảm phát thải, phát triển xuất khẩu bền vững toàn vùng.