Nguyên Phó chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan: Muốn gieo màu xanh, phải bắt đầu từ con người
Tại Diễn đàn “Nông nghiệp xanh, phát triển nhân lực cho kỷ nguyên mới” do Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM tổ chức sáng 6/11, nguyên Phó chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan gợi mở nhiều vấn đề về đổi mới giáo dục, khoa học liên ngành và phát triển nhân lực.
Màu xanh cần được gieo trong tư duy
Ông Lê Minh Hoan mở đầu bằng hình ảnh một hạt giống và những cách nhìn khác nhau của các nhà nghiên cứu: “Đặt một hạt giống lên bàn, người nghiên cứu di truyền nhìn thấy những đặc tính cần chọn lọc".
Còn người nghiên cứu đất nghĩ đến dinh dưỡng, độ ẩm và hệ vi sinh vật. Người làm kinh tế tính chuyện đầu tư, thị trường, thu nhập. Người nghiên cứu văn hóa nhớ đến món ăn, tập quán canh tác và ký ức của một vùng quê.
Theo ông, một hạt giống nhỏ có thể mở ra nhiều thế giới. Mỗi ngành học soi sáng một phần; khi các góc nhìn gặp nhau, vấn đề không còn dừng ở việc chọn giống mà mở rộng đến sinh kế, hệ sinh thái và sự phát triển của cộng đồng.
Ông cho rằng: “Một nền nông nghiệp xanh cần giống phù hợp, công nghệ tiết kiệm tài nguyên, quy trình an toàn và khả năng tận dụng phụ phẩm. Phía sau những giải pháp ấy là con người biết đặt câu hỏi, cân nhắc lựa chọn và chịu trách nhiệm với hệ quả của lựa chọn”.
Thực tế, một phương án có thể tăng sản lượng nhưng làm tăng chi phí; thiết bị tiết kiệm lao động nhưng khó sửa chữa tại địa phương; sản phẩm được thị trường đón nhận nhưng lợi ích của người sản xuất chưa được bảo đảm.
Vì vậy, người làm nông nghiệp cần nhìn thấy mối liên hệ giữa đất, nước, cây trồng, vật nuôi, thị trường và cộng đồng. Một quyết định trong trang trại có thể ảnh hưởng đến nguồn nước bên ngoài; yêu cầu của người mua có thể làm thay đổi cách tổ chức cả vùng sản xuất.
Theo ông Lê Minh Hoan, giáo dục cần giúp người học nhận ra những mối liên hệ ấy, biết đặt câu hỏi trước khi quyết định, kiểm chứng trước khi khuyến nghị và lắng nghe những người chịu tác động từ giải pháp.
Chuyên môn cần những nhịp cầu, người học có thêm động lực
Từ yêu cầu đổi mới tư duy, ông Lê Minh Hoan đặt lại câu hỏi về mục đích học tập. Bên cạnh câu hỏi học ngành nào, ra trường làm công việc gì, người học cần nghĩ đến việc chuyên môn của mình có thể góp phần giải quyết vấn đề gì của cuộc sống.
Sinh viên cơ khí có thể thiết kế máy giúp nông dân bớt nhọc nhằn; sinh viên công nghệ thực phẩm tìm cách giữ giá trị nông sản sau thu hoạch; sinh viên kinh tế hỗ trợ hợp tác xã tính toán chi phí, tổ chức giao hàng và thương lượng hợp đồng.
Ông nhận định: “Khi nhìn thấy ý nghĩa xã hội của chuyên môn, người học có thêm động lực. Kiến thức trên bảng trở thành công cụ để hiểu một khó khăn cụ thể. Việc học có địa chỉ, có người chờ đợi, có kết quả để kiểm chứng”.
Ông cũng đề nghị tạo thêm cơ hội để sinh viên tập đặt câu hỏi, trình bày điều còn băn khoăn, xem xét một phương án trong những điều kiện khác nhau và nhận diện ai có thể gặp khó khăn khi sử dụng giải pháp.
Theo ông, tinh thần khoa học bắt đầu từ những việc nhỏ: biết thừa nhận điều chưa rõ, điều chỉnh nhận định khi có thông tin mới và bảo vệ quan điểm bằng lập luận. Đổi mới sáng tạo cũng bắt đầu khi người học nhìn điều quen thuộc bằng một câu hỏi khác và kiên nhẫn tìm hiểu đến cùng.
Về đào tạo liên ngành, ông cho rằng không ai có thể học sâu tất cả lĩnh vực, cũng không thể thay đổi toàn bộ chương trình trong một sớm một chiều. Điều cần thiết là giữ vững chiều sâu chuyên môn, đồng thời mở rộng khả năng phối hợp.
Người nghiên cứu giống cần giỏi về giống; người làm cơ khí phải chắc về thiết kế, chế tạo; người làm kinh tế cần hiểu sản xuất và thị trường.
Khi cùng giải quyết một vấn đề, mỗi người đóng góp chuyên môn của mình và nhận ra lúc nào cần đến lĩnh vực khác. Điều đó đòi hỏi sự khiêm nhường và khả năng diễn đạt kiến thức bằng ngôn ngữ người khác có thể hiểu.
Đưa bài toán cuộc sống vào nghiên cứu và đào tạo
Để minh họa cách kết nối các chuyên ngành, ông Lê Minh Hoan nêu bài toán một hợp tác xã muốn giảm thất thoát rau sau thu hoạch nhưng phải phù hợp với khả năng đầu tư.
Ông đặt vấn đề: “Hãy thử hình dung một hợp tác xã mang đến trường câu hỏi: làm sao giảm thất thoát rau sau thu hoạch mà chi phí vẫn phù hợp với quy mô hiện có?”.
Theo ông, bài toán này cần kiến thức về sinh lý cây trồng, bảo quản, bao bì, vận chuyển, quản trị và thị trường. Nhóm nghiên cứu phải tìm hiểu thời điểm thu hoạch, thời gian chờ, phương tiện vận chuyển, yêu cầu của người mua và khả năng đầu tư của hợp tác xã.
Đây có thể là dự án chung của giảng viên, sinh viên nhiều ngành. Mỗi nhóm đảm nhận một phần nhưng cùng hướng đến kết quả có thể áp dụng. Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM có thể tạo thêm không gian học tập như vậy, lấy vấn đề thực tế làm điểm kết nối giữa các khoa.
Ông Lê Minh Hoan lưu ý, muốn giải quyết đúng vấn đề phải tìm hiểu đúng nguyên nhân. Khi nông dân phản ánh cây chậm lớn, nguyên nhân có thể nằm ở giống, đất, nước, dinh dưỡng hoặc cách chăm sóc.
Người nghiên cứu cần quan sát, hỏi, đo đạc, đối chiếu và tìm hiểu cả quá trình canh tác, nguồn lực của gia đình cùng những giải pháp đã được thử nghiệm.
Một câu hỏi từ thực tế có thể mở ra nghiên cứu ứng dụng và những vấn đề khoa học sâu hơn. Nhà khoa học cần thời gian nghiên cứu, người sản xuất cần đối tác đáng tin cậy; nhà trường có thể kết nối hai bên.
Ông cũng cho rằng cánh đồng là nơi cùng học. Sinh viên cần trở lại nhiều lần để quan sát, đặt câu hỏi, cùng người dân thử nghiệm và đánh giá kết quả.
Người nông dân là người cùng tạo ra tri thức với nhà khoa học và sinh viên. Kinh nghiệm về đất, nước, mùa vụ của họ có thể bổ sung những điều dữ liệu chưa phản ánh đầy đủ.
Từ đó, không gian học tập được mở rộng đến trang trại, hợp tác xã, khu rừng, ao nuôi. Nhà khoa học đóng góp phương pháp đo lường, phân tích; người sản xuất am hiểu thực tiễn; sinh viên mang đến câu hỏi và cách tiếp cận mới.
Với công nghệ, ông Lê Minh Hoan nhấn mạnh cần đi cùng năng lực phán đoán. UAV hay trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tìm kiếm, phân tích và đề xuất phương án.
Tuy nhiên, người sử dụng phải kiểm tra độ chính xác, nguồn dữ liệu, điều kiện vận hành và giới hạn của công cụ. Một thiết bị hoạt động tốt khi trình diễn vẫn cần được kiểm chứng trong môi trường sản xuất.
Theo ông, sinh viên cần biết vì sao chọn một phương án, dựa trên bằng chứng nào và còn điều gì chưa đủ cơ sở kết luận. Công nghệ càng phát triển, việc sử dụng có trách nhiệm càng quan trọng.
Câu chuyện khởi nghiệp cũng cần bắt đầu từ nhu cầu thực tế. Ông gợi mở những ý tưởng như sửa chữa thiết bị nông nghiệp, bảo quản nông sản quy mô nhỏ, hỗ trợ hợp tác xã hoặc tận dụng phụ phẩm.
Trước khi đầu tư, cần xác định ai có nhu cầu, nhu cầu đến đâu, giải pháp hiện tại là gì và người dùng có sẵn lòng chi trả hay không.
Tinh thần khởi nghiệp, theo ông, không chỉ nằm ở việc thành lập doanh nghiệp mà còn thể hiện trong nghiên cứu, công việc chuyên môn và phục vụ cộng đồng: chủ động phát hiện vấn đề, đề xuất cải tiến và theo đuổi đến kết quả.
Để kết nối nhà trường với doanh nghiệp, ông đề xuất duy trì thực tập có hướng dẫn, dự án chung và phản hồi thường xuyên về năng lực người học.
Các thỏa thuận hợp tác có thể cụ thể hóa bằng những nhiệm vụ trong 90 ngày: chọn vấn đề, lập nhóm, xác định nơi thử nghiệm và đánh giá kết quả bước đầu, với người phụ trách và thời hạn rõ ràng.
Khép lại những gợi mở về giáo dục và phát triển nhân lực, ông Lê Minh Hoan nhấn mạnh hành trang sinh viên cần có khi bước vào cuộc sống: “Mong rằng hành trang mang theo có chuyên môn vững, tinh thần học hỏi và khả năng cùng người khác giải quyết vấn đề”.
Nông nghiệp xanh cần những con người biết kiến tạo giá trị
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS. Trần Đình Lý - Phó hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, cho biết muốn đổi mới nông nghiệp trước hết phải đổi mới con người.
.jpg)
Việc đào tạo không thể chỉ dừng ở việc trang bị kiến thức chuyên môn mà cần giúp người học có khả năng kiến tạo giá trị từ nông nghiệp, làm chủ công nghệ, hiểu thị trường và thích ứng với những yêu cầu mới.
TS. Trần Đình Lý nhấn mạnh doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận sinh viên sau tốt nghiệp mà phải tham gia ngay trong quá trình đào tạo. Hiệu quả hợp tác đại học - doanh nghiệp không nên đo bằng số lượng biên bản ghi nhớ, mà phải được thể hiện qua cơ hội thực tập, năng lực thực tế của người học và giá trị tạo ra cho xã hội.
“Đừng chỉ tìm một chỗ đứng trong nền nông nghiệp xanh. Hãy trở thành người góp phần kiến tạo nền nông nghiệp xanh của Việt Nam”, ông gửi gắm đến sinh viên.
