Hơn 30 nước khuyến nghị dự trữ nhu yếu phẩm 72 giờ: Điều gì đang xảy ra?

Việc khuyến nghị chuẩn bị nhu yếu phẩm trong 72 giờ không đơn giản là biện pháp phòng chống thiên tai, mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy phòng vệ; trước những mối đe dọa có thể làm tê liệt đời sống, không cần một cuộc tấn công quân sự truyền thống.

Những sự cố bất thường làm lộ rõ điểm yếu của châu Âu

Trong những ngày đầu tháng 11/2026, hàng loạt sự cố an ninh và gián đoạn hoạt động dân sự tại châu Âu thu hút sự chú ý. Đáng lo ngại là nhiều sự việc không diễn ra trên chiến trường mà lại nhắm vào những hệ thống phục vụ trực tiếp đời sống người dân, từ siêu thị, sân bay đến hạ tầng công nghệ thông tin.

Một trong những vụ việc đáng chú ý là các cuộc tấn công mạng nhằm vào hệ thống điều khiển làm lạnh tại siêu thị ở Bỉ, Thụy Điển, Hà Lan, Estonia, Luxembourg, Phần Lan và Ireland. Sự cố khiến nhiệt độ tại một số tủ đông, tủ lạnh tăng bất thường, đe dọa chất lượng hàng hóa và buộc doanh nghiệp phải xử lí lượng thực phẩm có nguy cơ hư hỏng.

Điều đáng nói là tin tặc không cần đánh sập toàn bộ hệ thống máy tính hay đánh cắp dữ liệu khách hàng. Chỉ bằng cách can thiệp vào bộ điều khiển nhiệt độ được kết nối Internet, chúng đã có thể gây thiệt hại trực tiếp đến hoạt động kinh doanh. Theo các chuyên gia an ninh mạng được Euronews dẫn lời, trước khi những sự cố xảy ra, đã xuất hiện hoạt động dò tìm các thiết bị điều khiển làm lạnh có kết nối Internet, trong đó có những thiết bị sử dụng thông tin đăng nhập mặc định hoặc chưa được cập nhật bảo mật.

Trong khi đó, lĩnh vực hàng không cũng ghi nhận làn sóng đe dọa đánh bom. Nhiều chuyến bay liên quan đến các thành phố như: Copenhagen, Dublin, Helsinki, Madrid, Milan và Warsaw bị ảnh hưởng bởi các cảnh báo an ninh. Một số máy bay phải chuyển hướng, hạ cánh khẩn cấp hoặc được tăng cường biện pháp bảo vệ. Dù các cuộc kiểm tra không phát hiện chất nổ, những lời đe dọa này vẫn gây gián đoạn hoạt động hàng không, làm phát sinh chi phí và ảnh hưởng đến hàng nghìn hành khách.

Những sự việc trên diễn ra trong lúc châu Âu còn phải xử lí nhiều sức ép khác như biểu tình, bất đồng chính trị, nguy cơ mất điện và các cảnh báo về an ninh mạng. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: không phải tất cả sự cố đều có cùng nguyên nhân, cũng chưa có bằng chứng xác nhận chúng là những mắt xích của một chiến dịch phá hoại thống nhất.

Điểm chung đáng chú ý nằm ở khả năng làm gián đoạn các hoạt động bình thường của xã hội. Một cuộc tấn công vào hệ thống làm lạnh có thể ảnh hưởng đến nguồn cung thực phẩm; một sự cố điện có thể kéo theo gián đoạn viễn thông, thanh toán và vận tải; còn những lời đe dọa đánh bom, dù giả mạo, vẫn có thể khiến sân bay và hãng hàng không phải kích hoạt quy trình khẩn cấp.

Chiến tranh hỗn hợp: Khi hạ tầng dân sự trở thành mục tiêu

Để lí giải những diễn biến này, cần nhìn vào khái niệm chiến tranh hỗn hợp (hybrid warfare), một phương thức gây sức ép kết hợp nhiều công cụ phi quân sự và quân sự nhằm làm suy yếu đối phương. Các công cụ có thể bao gồm tấn công mạng, phá hoại hạ tầng, gián điệp, tung tin giả, gây bất ổn xã hội và khai thác những mâu thuẫn chính trị có sẵn.

Khác với chiến tranh truyền thống, phương thức này không nhất thiết bắt đầu bằng tiếng súng hay một tuyên bố chiến tranh. Một cuộc tấn công mạng nhằm vào hệ thống điện, trung tâm dữ liệu, mạng lưới viễn thông hoặc chuỗi cung ứng thực phẩm cũng có thể tạo ra những hậu quả nghiêm trọng đối với nền kinh tế và đời sống người dân.

Sự nguy hiểm nằm ở tính liên kết của hạ tầng hiện đại. Một siêu thị có thể vẫn còn hàng hóa nhưng không thể thanh toán nếu hệ thống công nghệ bị tê liệt. Một kho thực phẩm có thể còn nguyên hàng nhưng phải hủy bỏ sản phẩm nếu thiết bị làm lạnh ngừng hoạt động. Một bệnh viện có thể gặp khó khăn trong vận hành nếu mất điện hoặc hệ thống dữ liệu bị gián đoạn.

Những điểm yếu này càng đáng quan tâm tại châu Âu, nơi các nền kinh tế có mức độ số hóa cao và phụ thuộc sâu vào mạng lưới hạ tầng xuyên biên giới. Điện, khí đốt, vận tải, viễn thông và chuỗi cung ứng giữa các quốc gia có sự liên kết chặt chẽ. Một sự cố lớn tại một mắt xích có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền vượt ra ngoài phạm vi quốc gia xảy ra sự cố.

Bối cảnh địa chính trị sau xung đột Nga - Ukraine cũng khiến các nước châu Âu đặc biệt quan tâm đến nguy cơ phá hoại hạ tầng, gián điệp và tấn công mạng. Các chính phủ phải tính đến khả năng đối phương sử dụng những phương thức nằm dưới ngưỡng chiến tranh công khai để gây sức ép về kinh tế, chính trị và tâm lí.

Tuy nhiên, việc đặt các sự cố hiện nay trong bối cảnh chiến tranh hỗn hợp không đồng nghĩa có thể quy kết chúng do một quốc gia cụ thể tổ chức. Đến nay, chưa có đủ bằng chứng xác định một nguồn chỉ đạo chung đứng sau các vụ tấn công hệ thống làm lạnh và đe dọa đánh bom hàng không.

Một khía cạnh khác không kém phần quan trọng là tác động tâm lí. Những cảnh báo an ninh liên tục có thể khiến người dân mất niềm tin vào khả năng duy trì các dịch vụ thiết yếu. Nếu thông tin chưa được kiểm chứng lan truyền rộng rãi, tâm lí bất an có thể dẫn đến mua gom hàng hóa, rút tiền mặt hoặc phản ứng thái quá trước những sự cố thông thường. Vì vậy, gây gián đoạn và tạo ra cảm giác bất an cũng có thể trở thành một phương thức gây sức ép lên xã hội.

Chuẩn bị 72 giờ: Từ phòng vệ dân sự đến bài học cho Việt Nam

Trong bối cảnh đó, việc nhiều chính phủ khuyến nghị người dân chuẩn bị nhu yếu phẩm để tự ứng phó trong ít nhất 72 giờ mang ý nghĩa đặc biệt. Theo các tổng hợp hướng dẫn được công bố đầu tháng 11, hơn 30 quốc gia đã đưa ra khuyến nghị tương tự, dù thời gian dự trữ không hoàn toàn giống nhau. Một số nước lấy mốc 72 giờ, trong khi những nước khác khuyến nghị chuẩn bị đủ dùng trong một tuần, thậm chí 10-14 ngày.

Mốc 72 giờ không phải dự báo rằng một quốc gia sắp mất điện hoặc xảy ra thảm họa trong ba ngày. Đây là khoảng thời gian dự phòng được sử dụng trong công tác phòng vệ dân sự, giúp các hộ gia đình duy trì những nhu cầu cơ bản trong lúc chính quyền và lực lượng cứu hộ khắc phục sự cố.

Nếu mất điện trên diện rộng, người dân có thể không sử dụng được tủ lạnh, máy bơm nước, thiết bị liên lạc hoặc hệ thống thanh toán điện tử. Siêu thị và trạm xăng có thể phải tạm ngừng hoạt động. Những gia đình có sẵn nước uống, thực phẩm không cần bảo quản lạnh, thuốc men thiết yếu, đèn pin, pin dự phòng và một lượng tiền mặt hợp lí sẽ có khả năng tự ứng phó tốt hơn, đồng thời giảm áp lực cho lực lượng cứu trợ.

Tại Việt Nam, vấn đề này cũng được đề cập tại cuộc họp báo thường kì của Bộ Ngoại giao chiều 5/11. Người phát ngôn Phạm Thu Hằng cho biết các cơ quan chức năng quan tâm, theo dõi sát những diễn biến liên quan, đồng thời phối hợp đánh giá nguy cơ và nghiên cứu biện pháp phù hợp với điều kiện thực tế.

Những cuộc tấn công mạng hiện nay không chỉ gây thiệt hại cho hệ thống thông tin, dữ liệu mà còn có thể tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, chuỗi cung ứng và đời sống người dân.

Đây là vấn đề đáng quan tâm khi Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển thanh toán không tiền mặt và tự động hóa trong nhiều lĩnh vực. Khi các hoạt động kinh tế ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, nguy cơ tấn công mạng không còn giới hạn ở việc đánh cắp thông tin cá nhân hay dữ liệu doanh nghiệp. Một cuộc tấn công có thể tác động đến hệ thống điều khiển thiết bị vật lí, hoạt động logistics, kho vận và phân phối hàng hóa.

Bài học từ châu Âu vì thế không chỉ là khuyến khích mỗi gia đình chuẩn bị một lượng nhu yếu phẩm cần thiết, mà còn là yêu cầu bảo vệ các hạ tầng trọng yếu. Hệ thống điện, viễn thông, ngân hàng, bệnh viện, cảng biển, sân bay và chuỗi cung ứng thực phẩm cần được đánh giá thường xuyên về nguy cơ tấn công mạng, đồng thời xây dựng phương án dự phòng để duy trì hoạt động khi xảy ra sự cố.

Ở cấp độ xã hội, cơ chế cung cấp thông tin khẩn cấp đáng tin cậy cũng đóng vai trò quan trọng. Khi một sự cố xảy ra, người dân cần biết đâu là nguồn thông tin chính thức, cách liên lạc với cơ quan chức năng và những biện pháp cần thực hiện. Tránh hoang mang, không mua gom hàng hóa và không chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng cũng là một phần của năng lực ứng phó khủng hoảng.

Nhìn rộng hơn, những diễn biến tại châu Âu phản ánh sự thay đổi trong tư duy an ninh quốc gia. Khả năng phòng thủ ngày nay không chỉ được đo bằng sức mạnh quân sự hay khả năng bảo vệ biên giới, mà còn bằng việc một quốc gia có thể duy trì điện, nước, thực phẩm, thanh toán, thông tin và dịch vụ y tế trong điều kiện bất thường hay không.

Một quốc gia có thể không bị tấn công bằng tên lửa nhưng vẫn chịu tổn thất nghiêm trọng nếu những hệ thống thiết yếu bị vô hiệu hóa. Vì vậy, chuẩn bị cho 72 giờ không phải là biểu hiện của sự hoảng loạn, mà là cách các chính phủ và người dân thích ứng với một thế giới ngày càng nhiều rủi ro, nơi một sự cố tưởng chừng nhỏ cũng có thể nhanh chóng trở thành vấn đề lớn.

Bùi Tú