41% và lời giải cho tình trạng chậm giải ngân vốn KHCN

Tuy nhiên, tình trạng chậm giải ngân đang từng bước được tháo gỡ nhờ hàng loạt cơ chế pháp lí đột phá và tư duy quản lí mới.

Câu chuyện quản lí và sử dụng nguồn lực cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KH,CN,ĐMST&CĐS) được dự báo sẽ trở thành tâm điểm chú ý tại phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân tại nghị trường Quốc hội. Dù tình trạng chậm giải ngân vẫn là điểm nghẽn cố hữu kéo dài qua nhiều năm, bức tranh năm 2026 đã xuất hiện những tín hiệu cải thiện rõ nét. Thay vì chỉ chạy theo con số tỉ lệ giải ngân hình thức, sự chuyển hướng sang quản lí theo kết quả đầu ra thực chất và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu đang mở ra kì vọng giải phóng mạnh mẽ nguồn lực quốc gia.

Áp lực dồn vốn cuối năm và sự phân hóa giữa các địa phương

Tại Hội nghị trực tuyến ngày 27/10/2026 do Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Vũ Hải Quân chủ trì từ điểm cầu chính, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính Hoàng Thị Phương Lựu đã công bố những số liệu chi tiết về tình hình tài chính của ngành. Tính đến ngày 26/10/2026, tổng dự toán kinh phí KH,CN,ĐMST&CĐS được giao sử dụng trên cả nước lên tới 52.680,28 tỉ đồng. Đây là nguồn kinh phí rất lớn, thể hiện sự đầu tư mạnh mẽ của Nhà nước để đưa công nghệ trở thành động lực phát triển then chốt. Tuy nhiên, tổng giá trị giải ngân toàn quốc mới đạt 21.693,48 tỉ đồng, tương đương 41,18% kế hoạch.

Tỉ lệ 41,18% này được đánh giá là chậm hơn so với mặt bằng giải ngân vốn đầu tư công chung của toàn nền kinh tế. Áp lực đè nặng lên hơn hai tháng cuối năm 2026 là rất gay gắt khi gần 60% lượng vốn còn lại (hơn 30.900 tỉ đồng) cần được đưa vào vận hành hiệu quả, tránh tình trạng dồn vốn đọng hoặc giải ngân vội vã chạy theo chỉ tiêu.

Đối với khối địa phương, Vụ trưởng Hoàng Thị Phương Lựu nhấn mạnh tổng dự toán được sử dụng là 28.032,79 tỉ đồng, nhưng số tiền đã giải ngân mới đạt 10.789,36 tỉ đồng (đạt 38,49%), còn tới 17.243,43 tỉ đồng chưa giải ngân. Điều này đặt ra yêu cầu các địa phương phải tập trung cao độ hơn nữa cho công tác tổ chức thực hiện trong thời gian còn lại của năm. Sự phân hóa sâu sắc thể hiện rõ qua từng mảng hoạt động và từng vùng miền:

Theo mảng hoạt động tại địa phương: Lĩnh vực khoa học và công nghệ dẫn đầu với tỉ lệ giải ngân đạt 47,15%; chuyển đổi số đạt 30,23%; trong khi đổi mới sáng tạo chạm mức thấp nhất là 27,54%.

Theo nguồn kinh phí: Chi đầu tư phát triển đạt tỉ lệ giải ngân 43,78%, trong khi chi thường xuyên chỉ đạt 37,18%.

Dù mặt bằng chung còn thấp, thực tiễn từ các đơn vị dẫn đầu cho thấy sự chủ động và quyết tâm của lãnh đạo địa phương là chìa khóa bứt phá tốc độ giải ngân. Cả nước ghi nhận 7 địa phương đạt tỉ lệ giải ngân từ 50% trở lên, gồm Thái Nguyên, Thừa Thiên Huế, Tuyên Quang, Cần Thơ, Quảng Trị, Khánh Hòa và Đà Nẵng. Trong đó, Thừa Thiên Huế đạt 65,21% và Tuyên Quang đạt 65,17% là hai điểm sáng điển hình về sự chủ động tháo gỡ thủ tục.

Xét theo giá trị tuyệt đối, 10 địa phương có số giải ngân lớn nhất đạt tổng cộng 7.778,35 tỉ đồng, chiếm 72,1% tổng số vốn đã giải ngân của khối địa phương. Hai đầu tàu kinh tế là TP.HCM (2.711,87 tỉ đồng) và Hà Nội (2.035,14 tỉ đồng) cùng với Đà Nẵng (697,70 tỉ đồng) đóng vai trò nòng cốt. Riêng TP.HCM và Hà Nội đã chiếm hơn 44% tổng giá trị giải ngân của khối địa phương.

Những nút thắt cố hữu khiến nguồn lực KHCN chậm giải ngân

Để tìm lời giải bài toán bứt phá tiến độ, việc nhìn nhận khách quan các rào cản là yêu cầu bắt buộc. Tại cuộc họp giao ban nói trên, nguyên nhân dẫn đến sự nghẽn dòng vốn KHCN năm 2026 được chỉ ra rằng, xuất phát từ nhiều vướng mắc hệ thống:

Thứ nhất, rào cản từ quy trình hành chính và thủ tục thanh quyết toán. Việc mua sắm vật tư, trang thiết bị máy móc phục vụ nghiên cứu khoa học chịu sự điều chỉnh của Luật Đấu thầu và các quy định quản lí tài sản công nghiêm ngặt. Hoạt động R&D vốn mang tính thử nghiệm, thường xuyên phát sinh điều chỉnh danh mục thiết bị theo diễn biến nghiên cứu thực tế, nhưng các thủ tục phê duyệt điều chỉnh lại kéo dài, khiến nhà khoa học tốn nhiều thời gian cho giấy tờ thay vì tập trung chuyên môn.

Thứ hai, sự e ngại rủi ro trong công tác quản lí. Hoạt động nghiên cứu khoa học luôn ẩn chứa xác suất không thành công hoặc không đạt kết quả như dự kiến ban đầu. Tâm lí lo ngại trách nhiệm thanh tra, kiểm toán khi đề tài không ra sản phẩm thương mại hóa được khiến nhiều cán bộ quản lí cấp cơ sở tỏ ra dè dặt, không dám mạnh dạn phê duyệt cấp vốn hay đẩy nhanh tiến độ giao nhiệm vụ.

Thứ ba, năng lực hấp thụ vốn ở khu vực doanh nghiệp còn hạn chế. Quỹ Phát triển KHCN của các doanh nghiệp dù đã được thành lập nhưng việc sử dụng gặp nhiều lúng túng do thiếu các hướng dẫn cụ thể về danh mục chi tiêu hợp lệ, cơ chế hạch toán an toàn, dẫn đến tình trạng tiền nằm yên trong quỹ mà không thể giải ngân cho các hoạt động đổi mới công nghệ.

Cải thiện từ tư duy quản lí đến hành lang pháp lí

So với các năm trước, năm 2026 đánh dấu bước tiến quan trọng khi Bộ Khoa học và Công nghệ không chỉ dừng lại ở việc đôn đốc con số mà đã trực tiếp cùng các đơn vị chuyên môn làm rõ vướng mắc và đưa ra các cơ chế đột phá tại Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Chuyển đổi số cùng các Nghị định hướng dẫn.

Điểm cải thiện vượt trội nhất trong năm 2026 là sự thay đổi triết lí quản lí ngân sách. Tỉ lệ giải ngân không phải là mục tiêu duy nhất. Theo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, ngân sách nhà nước chi cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải được sử dụng có trọng tâm, trọng điểm, gắn với kết quả, hiệu quả thực hiện nhiệm vụ.

Thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách có trách nhiệm đánh giá, báo cáo kết quả, hiệu quả sử dụng ngân sách trên Nền tảng số quản lí khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Kết quả giải ngân năm 2026 và sản phẩm đầu ra tương ứng sẽ là căn cứ để xem xét bố trí ngân sách các năm tiếp theo cho từng bộ, ngành, địa phương. Tinh thần chỉ đạo là việc đẩy nhanh giải ngân phải đi đôi với bảo đảm kết quả đầu ra: kinh phí nhiệm vụ được cấp tiếp trên cơ sở đánh giá tiến độ, kết quả trong kì; tổ chức chủ trì chịu trách nhiệm về sản phẩm đã cam kết; tuyệt đối không giải ngân hình thức để đạt tỉ lệ.

Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ Nguyễn Phú Hùng cho biết, Luật KHCN&ĐMST số 93/2025/QH15 quy định tổ chức chủ trì được Nhà nước tự động giao quyền quản lí, sử dụng, quyền sở hữu kết quả nhiệm vụ tương ứng với phần kinh phí ngân sách nhà nước, không phải làm thủ tục giao quyền, không phải bồi hoàn; tài sản trang bị cho nhiệm vụ cũng được giao tự động ngay khi trang bị. Ngoài ra, Nghị định 267/2025/NĐ-CP quy định thời gian kí hợp đồng giao nhiệm vụ tối đa 120 ngày kể từ ngày hết hạn nộp hồ sơ đề xuất nhiệm vụ, chấm dứt tình trạng ngâm hồ sơ kéo dài.

Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo Nguyễn Mai Dương làm rõ sự khác biệt giữa nhiệm vụ "đặt hàng" (từ trên xuống, giải quyết bài toán của địa phương) và "tài trợ" (từ dưới lên, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ). Đồng thời, hành lang pháp lý mới đã cho phép ứng xử bình đẳng giữa các chủ thể tham gia, không phân biệt cấp hành chính.

Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia Lê Anh Tuấn thông tin, Nghị định 224/2026/NĐ-CP quy định trường hợp chủ đầu tư đã tổ chức thu thập báo giá công khai, minh bạch thì không phải chịu trách nhiệm đối với việc nhà cung cấp vi phạm quy định về cung cấp báo giá; thiết kế chi tiết và dự toán được phê duyệt đồng thời.

Cơ chế linh hoạt trong điều phối nguồn vốn

Để hoàn thành mục tiêu kế hoạch năm 2026, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đề nghị các địa phương khẩn trương rà soát, nhận diện rõ nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn đến việc chậm giải ngân, đồng thời chủ động ban hành các quy trình thuộc thẩm quyền UBND cấp tỉnh và phối hợp chặt chẽ với Kho bạc Nhà nước để đối soát dữ liệu hàng tuần.

Đối với các khoản kinh phí ngân sách trung ương bổ sung xác định không còn khả năng giải ngân trong năm, các địa phương cần chủ động đề xuất hủy dự toán hoặc hoàn trả để cấp có thẩm quyền kịp thời điều chỉnh, bố trí cho các nhiệm vụ khác có khả năng hấp thụ vốn tốt hơn. Nguồn lực quốc gia cũng được tập trung quy hoạch cho khoảng 20 nhiệm vụ công nghệ chiến lược trọng điểm giao cho 10 bộ, ngành để sớm tạo ra sản phẩm cụ thể.

Gia Khánh