Đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân: 'Thịt trâu Ấn Độ ‘hóa’ thịt bò, học Singapore kiểm soát thực phẩm từ trang trại'
Thịt trâu nhập khẩu từ Ấn Độ bị bán dưới tên thịt bò; nguyên liệu dành cho thức ăn chăn nuôi có nguy cơ đi vào thực phẩm cho người.
Ngày 11/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân (tỉnh Tây Ninh) cho rằng, cần siết kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng, tham khảo cách Singapore kiểm tra điều kiện sản xuất ngay từ trang trại.
Không để khoảng trống trong quản lý an toàn thực phẩm
- Thưa ông Nguyễn Đình Xuân, tại phiên thảo luận ngày 11/11 về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), ông đánh giá thế nào về những yêu cầu đặt ra, nhất là việc phân định trách nhiệm giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm là cần thiết. Luật cần chuyển mạnh sang quản lý dựa trên nguy cơ, tăng cường hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc và xác định rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân.
Bởi an toàn thực phẩm không chỉ nằm ở khâu chế biến hay bán hàng. Đó là một chuỗi liên tục, bắt đầu từ nhập khẩu nguyên liệu, trồng trọt, chăn nuôi, thu hoạch, giết mổ, sơ chế, chế biến đến bảo quản, vận chuyển, phân phối và tiêu dùng. Chỉ cần một mắt xích bị buông lỏng, nguy cơ mất an toàn có thể xuất hiện và lan sang những công đoạn tiếp theo.
Vì vậy, yêu cầu quan trọng là phải phân định rành mạch trách nhiệm giữa các cơ quan. Bộ Y tế giữ vai trò đầu mối, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương cùng chính quyền địa phương. Luật cần quy định cụ thể cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, trách nhiệm chia sẻ dữ liệu và thời hạn thực hiện.
Cùng với đó, công tác kiểm tra liên ngành phải được tổ chức thực chất, tránh tình trạng nhiều cơ quan cùng kiểm tra một việc nhưng lại bỏ sót trách nhiệm ở những khâu khác. Đặc biệt, cần xác định rõ vai trò của cấp tỉnh và cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Một điểm không thể xem nhẹ là nguồn lực thực thi. Theo tôi, phân cấp nhiệm vụ phải đi đôi với phân bổ nhân lực, kinh phí, thiết bị và bảo đảm năng lực chuyên môn. Cấp xã được giao thêm trách nhiệm nhưng không đủ điều kiện thực hiện thì rất khó kiểm soát hiệu quả.
Chặn nguyên liệu sai mục đích, ngăn thịt trâu “hóa” thịt bò
- Ông đặc biệt lưu ý những lỗ hổng nào trong kiểm soát nguyên liệu nhập khẩu?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, kiểm tra tại cửa khẩu là cần thiết nhưng chưa đủ. Điều quan trọng không kém là phải theo dõi nguyên liệu sau thông quan: được đưa đi đâu, giao cho cơ sở nào và có được sử dụng đúng mục đích đã đăng ký hay không.
Đáng lưu ý, nguyên liệu nhập khẩu để làm thức ăn chăn nuôi có nguy cơ bị đưa vào chế biến thực phẩm cho người.
Tương tự, nguyên liệu dùng để sản xuất dầu ăn và các loại thực phẩm cũng phải được sử dụng đúng mục đích, đáp ứng những tiêu chuẩn an toàn tương ứng.
Muốn ngăn chặn tình trạng này, trước hết phải quản lý chặt thông tin ngay từ khâu nhập khẩu. Cần phân biệt rõ nguyên liệu dùng trực tiếp làm thực phẩm, nguyên liệu phục vụ chế biến và nguyên liệu làm thức ăn chăn nuôi.
Hồ sơ phải thể hiện đầy đủ nguồn gốc, số lượng, chủng loại, nơi tiếp nhận, mục đích sử dụng và quá trình chuyển giao. Cơ quan quản lý cũng cần có công cụ theo dõi, đối chiếu để phát hiện trường hợp sử dụng sai mục đích.
Mấu chốt là nguyên liệu chỉ đủ điều kiện làm thức ăn chăn nuôi không thể tự ý chuyển sang chế biến thực phẩm cho người. Nếu thay đổi mục đích sử dụng, phải được kiểm tra, chấp thuận và đáp ứng đầy đủ các điều kiện an toàn thực phẩm.
- Một vấn đề khác được dư luận quan tâm là thịt trâu nhập khẩu từ Ấn Độ nhưng được quảng cáo, ghi nhãn và bán dưới tên thịt bò. Cần kiểm soát thế nào để chấm dứt tình trạng đánh tráo này?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, đây là hành vi gian lận thương mại, làm sai lệch bản chất sản phẩm.
Người tiêu dùng có quyền biết chính xác loại thịt mình mua, nguồn gốc và xuất xứ của sản phẩm. Khi thông tin bị đánh tráo, quyền được thông tin và quyền lựa chọn của người tiêu dùng cũng bị xâm phạm.
.jpg)
Muốn xử lý tận gốc, phải truy xuất xuyên suốt từ lô hàng nhập khẩu, cơ sở giết mổ, sơ chế, chế biến, kho bảo quản đến các khâu phân phối và bán lẻ.
Thông tin về loài vật, nguồn gốc, xuất xứ, quá trình chế biến và tên thương mại phải chính xác, thống nhất ở tất cả các công đoạn.
Bên cạnh việc truy xuất, cơ quan chức năng cần có phương pháp nhận diện nhanh các loại thịt. Với những trường hợp nghi ngờ, phải tiến hành xét nghiệm chuyên sâu. Đồng thời, cần tăng kiểm tra đột xuất tại các cơ sở, lô hàng có nguy cơ cao; siết việc ghi nhãn và quảng cáo sản phẩm.
Tôi cho rằng có thể tham khảo kinh nghiệm của Singapore. Trong hoạt động kiểm tra điều kiện xuất khẩu trứng gà từ Việt Nam sang Singapore, phía nhập khẩu không chỉ xem xét chất lượng sản phẩm khi hàng đến cửa khẩu. Họ còn kiểm tra điều kiện của cơ sở sản xuất trước khi chấp thuận nhập khẩu.
Điểm đáng chú ý ở cách làm này là kiểm soát không chỉ ở sản phẩm cuối cùng mà bắt đầu từ nơi sản phẩm được tạo ra. Nếu chỉ tập trung kiểm tra tại cửa khẩu, cơ quan quản lý có thể phát hiện vi phạm khi thực phẩm đã đi qua nhiều công đoạn.
Theo tôi, kiểm soát từ trang trại và xuyên suốt chuỗi cung ứng sẽ giúp nhận diện, ngăn chặn nguy cơ sớm hơn.
Hậu kiểm theo rủi ro, truy xuất đến cùng
- Với hàng tươi sống xuất nhập khẩu, làm thế nào vừa bảo đảm an toàn thực phẩm, vừa tránh kiểm tra chồng chéo và kéo dài thời gian thông quan?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Đối với động vật sống, sản phẩm động vật tươi sống và nông sản dễ hư hỏng, việc kiểm tra, kiểm dịch cần được tổ chức hợp lý.
Nếu nhiều cơ quan cùng lấy mẫu, kiểm tra lặp lại hoặc kéo dài thời gian thông quan, doanh nghiệp sẽ phát sinh chi phí, trong khi chất lượng hàng hóa cũng có thể bị ảnh hưởng.
Theo tôi, cần có một đầu mối điều phối cho từng lô hàng, xây dựng kế hoạch kiểm tra chung và phân công rõ trách nhiệm của từng cơ quan.
Những kết quả xét nghiệm hợp lệ cần được chia sẻ, sử dụng thống nhất. Khi đủ điều kiện, các thủ tục có thể được tiến hành đồng thời thay vì lần lượt qua nhiều khâu.
Tại cửa khẩu, có thể sử dụng phương pháp xét nghiệm nhanh để sàng lọc dịch bệnh, hóa chất và kháng sinh. Nếu phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, cơ quan chức năng tiếp tục xét nghiệm chuyên sâu và kiểm soát lô hàng trong thời gian chờ kết quả.
Mấu chốt là cải cách thủ tục phải song hành với bảo đảm an toàn. Đơn giản hóa quy trình không đồng nghĩa với hạ thấp tiêu chuẩn kiểm dịch và an toàn thực phẩm.
- Dự thảo luật có quy định về truy xuất nguồn gốc tại Điều 54 và hậu kiểm tại Điều 57. Theo ông, cần thiết kế các quy định này ra sao để phát huy hiệu quả?
Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, truy xuất nguồn gốc phải thực chất, có thể kiểm chứng chứ không chỉ dừng ở giấy tờ tự khai.
Dữ liệu cần bao quát toàn bộ quá trình, từ tiếp nhận nguyên liệu, sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến phân phối.
Khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng phải nhanh chóng xác định được lô hàng, nguồn nguyên liệu, cơ sở sản xuất và những điểm phân phối liên quan.
Từ đó, việc cảnh báo và thu hồi có thể tập trung đúng đối tượng, tránh thu hồi tràn lan, ảnh hưởng đến những sản phẩm không liên quan.
Đối với hậu kiểm, cần chuyển mạnh sang phương thức dựa trên mức độ rủi ro. Cơ sở chấp hành tốt, có nguy cơ thấp có thể giảm tần suất kiểm tra trực tiếp.
Ngược lại, cơ sở từng vi phạm, sử dụng nguyên liệu nằm trong diện cảnh báo hoặc sản xuất sản phẩm có nguy cơ cao phải được tăng cường kiểm tra định kỳ và đột xuất.
Việc kiểm tra cũng không nên áp dụng một tần suất, phạm vi và nội dung giống nhau cho mọi cơ sở. Theo tôi, cần căn cứ vào mức độ rủi ro, loại sản phẩm, quy mô hoạt động và lịch sử tuân thủ. Cùng với đó là kết nối dữ liệu, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm để phân tích nguy cơ và lựa chọn đúng trọng điểm hậu kiểm.
Nhìn tổng thể, mục tiêu là kiểm soát được hành trình của thực phẩm từ đầu vào đến tay người tiêu dùng. Muốn vậy, phải kiểm soát nguyên liệu ngay từ khâu nhập khẩu và quá trình sử dụng; xác định rõ trách nhiệm ở từng công đoạn; đồng thời tăng cường phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý.
Theo tôi, phòng ngừa phải được thực hiện từ sớm, kiểm soát từ gốc và truy xuất đến cùng. Khi xảy ra vi phạm, trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân phải được xác định rõ ràng.
Đây là những điều kiện quan trọng để bảo vệ sức khỏe người dân, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và xây dựng thị trường thực phẩm minh bạch, công bằng.
