Sửa Luật Bưu chính: Chống lộ lọt dữ liệu cá nhân, làm rõ trách nhiệm khi 'bom hàng'

Sáng 13/11/2026, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI thảo luận về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi). Nhiều đại biểu đề xuất luật hóa quy định cấm mua bán trái phép thông tin người dùng, bổ sung quyền đồng kiểm và buộc người đặt hàng phải chịu phí hoàn trả nếu từ chối nhận không có lí do.

Dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, phiên thảo luận tại hội trường tập trung vào việc hoàn thiện dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) nhằm đáp ứng sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử. Các đại biểu đã đóng góp nhiều ý kiến thiết thực xoay quanh việc siết chặt bảo mật thông tin, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tháo gỡ bài toán nguồn lực cho vùng sâu, vùng xa và mở hành lang pháp lí cho các thiết bị giao nhận hiện đại.

Luật hóa nguyên tắc bảo mật dữ liệu và làm rõ trách nhiệm từ chối nhận hàng

Ghi nhận từ thực tiễn, đại biểu Vương Kim Ánh (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) chỉ rõ, trong bối cảnh chuyển đổi số, mỗi bưu gửi đều gắn liền với dữ liệu cá nhân. Tình trạng lộ lọt thông tin từ nhãn đơn hàng để kẻ xấu lừa đảo đang gây bức xúc lớn cho người tiêu dùng, trong khi tuyến vận chuyển vùng biên giới tiềm ẩn nhiều nguy cơ thẩm lậu hàng hóa trái phép.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 44 dự thảo luật quy định: "Bảo đảm bí mật thông tin bưu gửi và dữ liệu cá nhân là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc xuyên suốt của doanh nghiệp; nghiêm cấm mọi hành vi thu thập, tiết lộ, mua bán trái phép thông tin người dùng". Doanh nghiệp phải quy định bắt buộc chỉ cho phép nhân sự có thẩm quyền truy xuất dữ liệu qua hệ thống bảo mật. Hoạt động giám sát chống buôn lậu tại biên giới, hải đảo cần bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu định danh, truy vết với việc bảo vệ quyền riêng tư hợp pháp của công dân. Bên cạnh đó, đại biểu cũng kiến nghị bổ sung quy định cụ thể để chuyển mạnh phương thức quản lì từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân chấp hành tốt quy định.

Nhìn nhận ngành bưu chính ngày nay xử lí hơn 4 tỉ bưu gửi mỗi năm, là sinh kế của người bán hàng nhỏ, con đường đưa nông sản ra thị trường và hạ tầng logistics của thương mại điện tử, đại biểu Trần Kim Kha (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) tán thành việc sửa đổi toàn diện đạo luật và góp ý 5 nội dung cụ thể:

Thứ nhất, đồng tình việc mở rộng dịch vụ phổ cập sang gói, kiện hàng hóa để bà con vùng sâu, vùng xa bán được hàng (Điều 27), nhưng đề nghị chỉ áp dụng cho chiều trong nước và chiều đi nước ngoài, kèm mức cước ưu đãi cho nông sản vùng khó khăn.

Thứ hai, chỉ ra bất cập tại Điều 35 khi đã quy định nghĩa vụ nhận hàng nhưng chưa có chế tài xử lí hậu quả khi người mua từ chối nhận không có lí do. Đại biểu đề nghị quy định rõ quyền đồng kiểm của người nhận để từ chối nếu hàng sai, hỏng; đồng thời luật hóa quy định: "Người đã đặt hàng mà từ chối nhận không có căn cứ phải chịu chi phí hoàn trả".

Thứ ba, đề nghị bổ sung điều khoản riêng bảo vệ người trực tiếp nhận và phát bưu gửi (bưu tá): phải được đào tạo, định danh, bảo hiểm tai nạn và không bị áp lực thời gian đến mức gây mất an toàn.

Thứ tư, không bỏ Điều 45 về cơ chế hậu kiểm và quy định ngay trong luật khung hậu kiểm dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro nhằm ít làm phiền doanh nghiệp làm đúng, phát hiện sớm doanh nghiệp làm sai.

Thứ năm, bổ sung quy định về địa chỉ số do Nhà nước xây dựng và cung cấp dùng chung, khắc phục thực trạng thay đổi tên xã, tên tỉnh sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Đại biểu bày tỏ kỳ vọng đạo luật lần này sẽ giúp nông sản ra được chợ lớn, người bán hàng nhỏ không mất trắng vì đơn hủy vô lý và người bưu tá được nhìn nhận là một phần của hạ tầng quốc gia.

Gỡ bài toán chi phí vận chuyển vùng khó khăn và mở đường cho thiết bị không người lái

Về nguồn lực duy trì mạng lưới bưu chính công ích tại khoản 3 Điều 30 dự thảo luật, quy định hiện hành nêu ngân sách nhà nước hỗ trợ chi phí khấu hao tài sản cố định và chi phí nhân công tại các điểm phục vụ phù hợp với quy mô tối thiểu. Phân tích điểm này, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) cho rằng để bưu gửi đến tay người dân vùng khó khăn không chỉ cần điểm phục vụ mà còn phải duy trì tuyến kết nối, tổ chức vận chuyển và bảo đảm tần suất.

Chịu tác động lớn bởi khoảng cách, địa lí và sản lượng thấp, các chi phí này chưa được liệt kê trong nguyên tắc hỗ trợ ngân sách. Đại biểu đề nghị làm rõ phương án cân đối chi phí: phần nào bù đắp từ mức thu dịch vụ, phần nào từ nguồn hợp pháp khác, và giải pháp nào nếu các nguồn này vẫn không đủ đáp ứng nghĩa vụ phổ cập. Việc hỗ trợ ngân sách phải gắn với nhiệm vụ giao, có căn cứ xác định chi phí, kiểm tra kết quả và tránh trùng lặp.

Cùng mối quan tâm, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) nhấn mạnh đặc thù miền núi, biên giới là dân cư thưa thớt, địa hình chia cắt, sản lượng thấp nên doanh thu khó bù chi phí. Nếu chỉ cấp kinh phí duy trì nhà cửa, trang thiết bị và nhân công tại điểm phục vụ mà bỏ qua chi phí nhiên liệu và duy trì tuyến đường đến thôn, bản xa trung tâm thì khó bảo đảm chất lượng thực tế. Đại biểu kiến nghị bổ sung vào khoản 3 Điều 30 nguyên tắc hỗ trợ cả chi phí duy trì tuyến vận chuyển thiết yếu, đồng thời giao Chính phủ quy định cụ thể để tránh trùng lặp với kinh phí giao nhiệm vụ, đặt hàng.

Ở góc độ công nghệ, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai) đề nghị thể chế hóa việc sử dụng thiết bị bay không người lái (UAV), ô tô và tàu thủy không người lái trong giao nhận bưu gửi. Phương thức này phù hợp với xu thế quốc tế, chủ trương phát triển kinh tế không gian tầm thấp và kinh tế biển đảo, đặc biệt hữu ích cho miền núi, hải đảo, vùng đặc biệt khó khăn, khu biệt lập hoặc tàu thuyền trên biển.

Đại biểu đề xuất quy định chặt chẽ điều kiện ứng dụng, trách nhiệm bảo đảm an toàn bưu gửi, lưu giữ thông tin hành trình, xử lý sự cố, bồi thường thiệt hại, bảo đảm thống nhất với Luật Quản lý phương tiện bay không người lái sẽ xây dựng tới đây cũng như tuân thủ quốc phòng, an ninh, an toàn hàng không và đường thủy.

Hoàn thiện dự thảo Luật Bưu chính theo hướng không chạy theo tiến độ

Giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân ghi nhận các ý kiến đóng góp và khẳng định cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường để hoàn thiện dự án luật, chuẩn bị văn bản hướng dẫn, bảo đảm không làm gián đoạn hoạt động của doanh nghiệp. Bộ trưởng nhấn mạnh việc mở rộng phạm vi điều chỉnh cần được đánh giá tác động kĩ lưỡng: "Cơ quan chủ trì sẽ xin ý kiến cấp có thẩm quyền xem xét quyết định lùi thời gian trình sang kỳ họp sau nếu không làm kịp. Quan điểm nhất quán là: Không vì tiến độ mà làm ảnh hưởng đến chất lượng của dự án luật".

Làm rõ các nội dung đại biểu nêu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết dự thảo luật đã được chỉnh lí theo hai nhóm nội dung nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi người tiêu dùng:

Quyền của người sử dụng dịch vụ: Được cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin; được bảo đảm bí mật thông tin; có quyền khiếu nại, khởi kiện và được bồi thường thiệt hại theo quy định.

Nghĩa vụ của doanh nghiệp: Doanh nghiệp giao kết hợp đồng phải giải quyết khiếu nại, chịu trách nhiệm cuối cùng về dịch vụ và bồi thường thiệt hại kể cả khi thuê doanh nghiệp khác thực hiện.

Về dịch vụ công ích, dự thảo quy định Nhà nước bảo đảm cung cấp dịch vụ phổ cập toàn quốc với giá cước phù hợp thông qua cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải hạch toán riêng hoạt động công ích, tuyệt đối không dùng kinh phí hỗ trợ của Nhà nước để bù đắp chi phí hoặc trợ giá cho hoạt động kinh doanh khác nhằm bảo đảm cạnh tranh lành mạnh. Đồng thời, dự thảo thúc đẩy chuyển đổi số, định danh và truy vết bưu gửi, xác thực người gửi theo mức độ rủi ro, bảo đảm an toàn dữ liệu cá nhân và an ninh mạng; lược bỏ nội dung thanh tra, kiểm tra tại Chương VI để tránh trùng lặp với pháp luật hiện hành.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên yêu cầu Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội phối hợp với Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường khẩn trương tổng hợp đầy đủ ý kiến đại biểu gửi Chính phủ chỉ đạo tiếp thu, giải trình và hoàn thiện dự thảo luật, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình Quốc hội xem xét, quyết định.

Bài Gia Khánh, ảnh: Quốc hội