Nhịp đập công nghệ

49 năm của Voyager 1, một ngày của ánh sáng

Minh Trí • 18/11/2026 09:00

Sau hoàng hôn ngày 17/11, NASA mời người dân khắp thế giới hướng đèn lên trời, nháy mã Morse “V-G-R” chào Voyager 1, vật thể nhân tạo đầu tiên đi tới khoảng cách một ngày ánh sáng. Con tàu thăm dò vừa chạm mốc một ngày ánh sáng lúc 5h 16 phút 7 giây sáng 18/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ (EST).

Con tàu thăm dò đã di chuyển không ngơi nghỉ suốt 49 năm qua, một kì tích về công nghệ và cũng là minh chứng lớn lao cho quyết tâm khám phá khoảng không giữa các vì sao của nhân loại.

Chiến dịch kỉ niệm này kêu gọi mọi người dùng đèn pin, que phát sáng, đèn năng lượng mặt trời hay đèn điện thoại, hướng lên bầu trời rồi nháy ba chữ "V-G-R", kí hiệu liên lạc của sứ mệnh Voyager 1 bằng mã Morse. Đây là một nghi thức mang tính tượng trưng, không phải nỗ lực liên lạc thật với con tàu.

Mỗi người thực hiện sau lúc hoàng hôn ở nơi mình sống, vào khoảnh khắc màn đêm lần lượt buông xuống ở các múi giờ. Cách nháy khá đơn giản. V là ba nháy ngắn và một nháy dài, G là hai nháy dài và một nháy ngắn, R là một ngắn, một dài, một ngắn. Ai không muốn nhớ mã Morse có thể mở công cụ tự động của NASA trên điện thoại hoặc máy tính bảng, hướng màn hình lên trời để thiết bị nháy thay.

1LD Social Graphics_Shine Bright_Voyager 1
Mã Morse cho ba chữ cái "V - G - R". Ảnh: NASA

88 nghìn năm nữa để tới ngôi sao gần nhất

Thử đếm bằng thời gian: Voyager 1 bay qua Sao Mộc năm 1979, rồi qua Sao Thổ vào cuối năm 1980, tức hơn 3 năm sau lễ phóng.

Đó mới là chặng đầu. Từ lúc rời Sao Thổ tới nay, con tàu đã bay thêm hơn 46 năm. Năm 2004, tàu chạm vùng sốc kết thúc, ranh giới nơi gió Mặt Trời bắt đầu chậm lại. Ngày 25/8/2012, tàu vượt nhật quyển (heliopause), khoảng 35 năm sau khi phóng.

Tới thời điểm hiện tại, tàu cách Trái Đất 25,9 tỉ km, hay 173,14 đơn vị thiên văn (AU). Tuy vậy, ánh sáng chỉ mất một ngày (tốc độ 300.000 km/s) để tới đó.

1126voyagerinline1-1792086379464.webp
Trái Đất (khoanh tròn) được tàu Voyager 1 chụp lại ở khoảng cách 6 tỉ km. Hiện cách 25,9 tỉ km, tàu đã không thể nhìn thấy "quê nhà" từ lâu. Ảnh: NASA

Từ khoảnh khắc đó, mọi tín hiệu từ Trái Đất phải mất 24 giờ mới tới tàu. Tín hiệu phản hồi về cũng mất thêm chừng ấy. NASA cho biết đội điều khiển Voyager 1 sẽ chưa nhận lại tín hiệu tương ứng với thời điểm đạt mốc cho tới cùng giờ ngày 19/11.

Nhưng so với thước đo của chính hệ Mặt Trời, con tàu mới đi được một phần rất nhỏ. Mây Oort là vùng giả thuyết chứa vô số thiên thể băng bao quanh Mặt Trời. NASA ước tính mép trong của mây này nằm ở khoảng 2.000 đến 5.000 đơn vị thiên văn (AU) tính từ Mặt Trời, mép ngoài ở 10.000 đến 100.000 AU, trong khi tàu mới chỉ đang ở 173,14 AU, nên mép trong của đám mây này còn xa gấp khoảng 12 đến 29 lần quãng đường đã đi. Tàu sẽ chưa chạm tới đám mây này trong khoảng 300 năm nữa, rồi cần thêm khoảng 30.000 năm để băng qua nó.

Những con số này cũng chỉ là ước tính: Nhân loại vẫn chưa quan sát trực tiếp được mây Oort. Các dụng cụ trên tàu Voyager 1 cũng sẽ ngừng hoạt động từ rất lâu trước khi tàu tới đó.

Vượt được khoảng cách này, tàu mới thực sự tới được khoảng không giữa các vì sao. Ngôi sao gần nhất, Proxima Centauri, cách chúng ta khoảng 1.500 ngày ánh sáng, tương đương hơn 88 nghìn năm tàu Voyager bay liên tục với vận tốc hiện tại.

Những lần "cứu hộ" Voyager 1 cách hàng chục tỉ km

Dù những con số khoảng cách là vô cùng lớn, chừng nào tàu Voyager 1 còn hoạt động được, các kỹ sư NASA đã và đang theo dõi ngày đêm, thậm chí khắc phục được nhiều lỗi. Đây là một kì tích "vô tiền khoáng hậu" của khoa học khi tàu đã 49 năm tuổi và liên tục bay xa dần hành tinh mẹ của nó.

Sơ đồ chú thích tàu vũ trụ Voyager 1
Sơ lược về các thiết bị trên tàu thăm dò Voyager 1. Ảnh: NASA

Từ tháng 11/2023, tàu gửi về dữ liệu khoa học và kĩ thuật không đọc được. Tháng 3/2024, đội kĩ sư phải gửi lệnh yêu cầu tàu trả về toàn bộ bộ nhớ của hệ thống dữ liệu bay (FDS). Từ đó, họ xác định một con chip lưu một phần bộ nhớ này, gồm cả một phần mã phần mềm, đã hỏng, tương đương khoảng 3% bộ nhớ FDS.

Chip không thể thay, nên kỹ sư đã phải viết lại phần mềm. Họ chia đoạn mã thành nhiều mảnh, đặt vào các ô nhớ còn tốt vì không một vị trí nào đủ chứa nguyên đoạn, đồng thời cập nhật mọi điểm tham chiếu để mã vẫn chạy như một khối. Đoạn mã đầu tiên được gửi lên ngày 18/4/2024 và được xác nhận ngày 20/4 sau gần hai ngày. Nhờ đó, sau gần năm tháng im ắng, Voyager 1 lại gửi về dữ liệu đọc được dù không có cách nào tiếp cận phần cứng của con tàu.

Một kì tích khác là khi bộ đẩy chính điều khiển chuyển động quay (roll) của tàu, vốn giữ ăng-ten luôn hướng về Trái Đất, ngừng hoạt động từ năm 2004 vì hai lò sưởi nhỏ bên trong mất điện. Từ đó tàu dùng bộ đẩy dự phòng, nhưng cặn bẩn tích tụ có thể làm chúng tắc, sớm nhất là từ mùa thu 2025.

Đội kỹ sư lục lại hồ sơ cũ và quyết định thử bật lại các lò sưởi. Việc được hoàn thành trước ngày 4/5/2025, khi ăng-ten mặt đất ở Canberra (Australia), đài duy nhất gửi lệnh tới Voyager, ngừng nhiều tháng để nâng cấp. Các bộ đẩy từng bị coi là "đã chết" đã hoạt động trở lại.

Nhưng bài toán nan giải nhất là năng lượng. Nguồn điện của tàu là máy phát nhiệt điện đồng vị phóng xạ (RTG). Các "pin" này mất khoảng 4W công suất mỗi năm. Đến tháng 4/2026, chúng chỉ còn cho chưa tới một nửa công suất ban đầu.

Ngày 27/2/2026, trong một lần xoay tàu theo kế hoạch, công suất Voyager 1 tụt bất ngờ. Nếu tụt thêm, hệ thống bảo vệ sụt áp sẽ tự tắt thiết bị và cần quá trình phục hồi dài. Ngày 17/4, đội điều khiển quyết định tắt dụng cụ LECP, vốn chạy gần như liên tục từ năm 1977. Trong 10 bộ dụng cụ cùng loại trên mỗi tàu, 7 bộ đã bị tắt.

Voyager 1 còn lại hai dụng cụ khoa học, một đo sóng plasma và một đo từ trường. Ông Badaruddin, quản lí sứ mệnh Voyager tại JPL, nói rằng không ai muốn tắt một dụng cụ khoa học, nhưng đó là phương án tốt nhất hiện có. NASA ước tính động thái này sẽ đem lại cho tàu thêm khoảng một năm hoạt động.

Tắt thiết bị cũng có giới hạn: Nếu đường dẫn nhiên liệu bị lạnh quá mức và đóng băng, tàu mất khả năng hướng ăng-ten về Trái Đất, và liên lạc coi như chấm dứt. Nhưng cho tới lúc đó, tàu sẽ được duy trì hoạt động bằng mọi giá, vì những dữ liệu gửi về dù ít ỏi đến đâu cũng đều rất quý giá đối với nỗ lực tìm hiểu vũ trụ bao la của con người.

Minh Trí