Văn hóa

Ngày Văn hóa Việt Nam: Để văn hóa bước ra khỏi không gian trưng bày

TS.Bùi Quốc Liêm • 19/11/2026 11:00

Văn hóa không chỉ nằm trong bảo tàng, di tích hay những chương trình biểu diễn. Văn hóa còn hiện diện trong bữa cơm gia đình, tiếng nói, cách ứng xử và những tập quán được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Khi nhắc đến văn hóa, chúng ta thường nghĩ đến những khái niệm lớn như bản sắc dân tộc, di sản, truyền thống hay các giátrị lịch sử. Nhưng sức sống của văn hóa không chỉ nằm trong những không gian trang trọng ấy. Tôi nhìn thấy văn hóa trong cách một gia đình giữ phong tục ngày Tết, trong món ăn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trong tiếng nói của mỗi vùng miền, âm nhạc, cách giao tiếp và ứng xử hằng ngày.

Vì vậy, điều tôi quan tâm khi Ngày Văn hóa Việt Nam lần đầu tiên được tổ chức trên phạm vi toàn quốc vào ngày 24/11/2026 không chỉ là có bao nhiêu chương trình được triển khai, mà còn là người dân sẽ tham gia những hoạt động ấy như thế nào.

Hình 1 nguồn Pexels
Sức sống của văn hóa hiện hữu trong đời thường, từ cách mỗi gia đình giữ gìn phong tục đến ngôn ngữ, ẩm thực, âm nhạc và ứng xử hằng ngày. Ảnh: Pexels

Theo thông tin được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố ngày 5/11, cả nước đã chuẩn bị 406 chương trình, hoạt động hưởng ứng tại 34 tỉnh, thành phố. Các hoạt động trải rộng từ văn hóa, nghệ thuật, thể thao đến trưng bày, triển lãm; bên cạnh đó là giới thiệu sản phẩm làng nghề, phát triển văn hóa đọc và giao lưu cộng đồng.

Con số này cho thấy quy mô tổ chức trên toàn quốc. Tuy nhiên, với tôi, giá trị của một ngày hội văn hóa không chỉ được đo bằng số lượng sự kiện hay lượng người tham dự. Một người trẻ có thể hiểu thêm về nghề thủ công truyền thống khi tự tay làm thử một sản phẩm; một gia đình có thể khám phá lịch sử địa phương qua chuyến tham quan di tích; hay một khán giả có thểhiểu hơn về nghệ thuật vùng miền sau khi nghe nghệ nhân kể về nguồn gốc và ý nghĩa của tiết mục biểu diễn.

Đó là sự khác biệt giữa việc biết một điều gì đó và thực sự tiếp xúc với nó. Một bài giới thiệu có thể cung cấp thông tin về phong tục, nhưng được nghe chính người trong cộng đồng giải thích vì sao phong tục ấy hình thành, được quan sát cách họthực hành và đặt câu hỏi sẽ giúp chúng ta hiểu câu chuyện sâu hơn.

Gặp gỡ những khác biệt

Việt Nam có nhiều cộng đồng dân tộc, ngôn ngữ, phong tục và điều kiện sinh hoạt khác nhau. Ngay trong cùng một thành phố, trải nghiệm của người trẻ, người cao tuổi hay những người đến từ các vùng miền cũng không giống nhau.

Tôi cho rằng một ngày hội văn hóa có ý nghĩa khi tạo được không gian để những khác biệt ấy gặp gỡ và đối thoại. Chẳng hạn, tại một hoạt động giới thiệu văn hóa dân tộc, người tham dự không chỉ nhìn ngắm trang phục mà còn có thể tìm hiểu kỹthuật dệt, ý nghĩa của hoa văn và vai trò của trang phục trong đời sống cộng đồng qua lời kể của nghệ nhân.

Tương tự, một tiết mục nghệ thuật sẽ dễ được cảm nhận hơn khi khán giả biết loại hình ấy ra đời trong bối cảnh lịch sử nào, gắn với sinh hoạt của cộng đồng ra sao và đã thay đổi như thế nào theo thời gian.

Theo UNESCO, đối thoại liên văn hóa giúp cá nhân và cộng đồng hiểu rõ hơn những khác biệt, học hỏi lẫn nhau và ứng xửtích cực với sự đa dạng. Tôi nghĩ điều này đặc biệt cần thiết trong một xã hội có nhiều nền tảng văn hóa cùng tồn tại.

Một lễ hội có thể thu hút đông người nhưng chưa chắc đã tạo ra sự kết nối nếu mỗi người chỉ đi cùng nhóm quen thuộc, chụp ảnh rồi rời đi. Muốn có tương tác thực chất, hoạt động cần khuyến khích người tham dự trò chuyện với người thực hành văn hóa, tìm hiểu những câu chuyện khác với trải nghiệm của mình và chia sẻ câu chuyện từ chính cộng đồng họ.

phunucham.jpg
Người phụ nữ Chăm ở làng Bàu Trúc đang làm gố. Ảnh: Nguyễn Võ Trâm Anh

Tôi cũng cho rằng cần tránh cách giới thiệu văn hóa bằng những hình ảnh khuôn mẫu. Bản sắc của một cộng đồng không thể được thu gọn vào một món ăn, bộ trang phục hay tiết mục biểu diễn. Đằng sau mỗi thực hành văn hóa còn có lịch sử, tri thức, niềm tin, ký ức và những thay đổi trong đời sống đương đại. Nếu chỉ dừng ở phần hình ảnh bắt mắt, người xem có thểnhớ một biểu tượng nhưng chưa chắc hiểu được cộng đồng đứng sau biểu tượng ấy.

Khi bảo tàng, thư viện trở thành lớp học ngoài nhà trường

Trong bối cảnh hội nhập, năng lực giao tiếp liên văn hóa ngày càng cần thiết, đặc biệt với người trẻ. Năng lực này không chỉthể hiện ở việc sử dụng ngoại ngữ hay giao tiếp với người nước ngoài, mà còn ở khả năng nhận diện sự khác biệt, biết lắng nghe, tôn trọng quan điểm khác mình và điều chỉnh cách ứng xử phù hợp.

Một nghiên cứu tổng quan đăng trên tạp chí Intercultural Education năm 2025 đã phân tích 28 nghiên cứu được lựa chọn từ 4.904 công trình được sàng lọc. Nghiên cứu xác định ba thực hành giáo dục có ý nghĩa trong việc phát triển năng lực liên văn hóa của học sinh trung học: tìm hiểu về văn hóa, phản tư về văn hóa và trải nghiệm văn hóa.

Tôi chú ý đến sự kết hợp giữa ba yếu tố này. Trải nghiệm không nên chỉ dừng ở việc tham gia một hoạt động hay quan sát một hiện tượng. Người học cần tìm hiểu bối cảnh hình thành, nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt với kinh nghiệm của bản thân, đồng thời nhìn lại những định kiến hoặc giả định mà mình từng có.

Chẳng hạn, sau một chuyến tham quan bảo tàng, học sinh có thể thảo luận về một hiện vật, tìm hiểu câu chuyện của người tạo ra nó và liên hệ với những điều các em biết về lịch sử địa phương. Sau khi xem một buổi trình diễn nghệ thuật truyền thống, các em có thể tìm hiểu nguồn gốc, cách thực hành và vai trò của loại hình nghệ thuật ấy trong đời sống cộng đồng.

Với cách tiếp cận này, Ngày Văn hóa Việt Nam như một cơ hội mở rộng không gian học tập ra ngoài trường học. Bảo tàng, thư viện, nhà hát, di tích và các không gian sinh hoạt cộng đồng đều có thể trở thành nơi người trẻ học hỏi từ những trải nghiệm thực tế.

Đối với học sinh, sinh viên, những hoạt động này giúp kết nối kiến thức lịch sử, địa lý và nghệ thuật với đời sống. Với người trẻ chuẩn bị tham gia thị trường lao động có tính quốc tế, việc tiếp xúc với những nền tảng văn hóa khác nhau còn giúp rèn luyện khả năng hợp tác và làm việc trong môi trường đa dạng.

Tuy nhiên, trải nghiệm một ngày không thể thay thế quá trình học tập lâu dài. Một chuyến tham quan sẽ có giá trị hơn nếu được nối tiếp bằng thảo luận, đọc tài liệu, thực hành hoặc những lần trở lại với không gian văn hóa ấy.

Hình bổ sung_nguồn Pexels
Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc và đa ngôn ngữ. Một ngày hội văn hóa có ý nghĩa khi tạo được không gian cho giao lưu, đối thoại. Ảnh: Pexels

Để ngày hội thực sự thuộc về người dân

Thách thức của năm đầu tiên tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam trên phạm vi toàn quốc, theo tôi, là làm sao để các hoạt động vượt ra ngoài khuôn khổ biểu diễn và cổ động. Nếu người dân chỉ đến xem, mục tiêu đưa văn hóa vào đời sống sẽ khó đạt được đầy đủ.

Trong định hướng tổ chức năm 2026, Chính phủ nhấn mạnh yêu cầu lấy người dân làm chủ thể, tạo điều kiện để mọi người trực tiếp tham gia sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa. Các hoạt động cũng cần phù hợp với đặc trưng từng vùng miền, tránh phô trương, hình thức và lãng phí.

Tôi cho rằng đây là điểm cần được chú ý trong cách tổ chức. Nghệ nhân, người cao tuổi, thanh niên, trẻ em, các gia đình vàcộng đồng địa phương không nên chỉ xuất hiện như đối tượng được giới thiệu trong chương trình. Họ cần có cơ hội kể câu chuyện của mình, hướng dẫn người khác thực hành và tham gia quyết định cách giới thiệu những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Một hoạt động quy mô nhỏ tại địa phương, nơi người dân trực tiếp hướng dẫn trẻ em làm một sản phẩm thủ công hoặc kể lại câu chuyện về phong tục của gia đình, đôi khi có thể tạo ra sự tiếp xúc sâu sắc hơn một chương trình lớn nhưng thiếu tương tác.

Ngày 24/11 sẽ không chỉ có ý nghĩa trong một ngày nếu những trải nghiệm ấy được tiếp nối sau khi sự kiện kết thúc. Một người trẻ tiếp tục tìm hiểu nghề truyền thống sau chuyến tham quan, một gia đình đưa con đến bảo tàng, hay một cộng đồng chủ động gìn giữ và giới thiệu di sản của mình đều là những biểu hiện cụ thể của việc văn hóa hiện diện trong đời sống.

TS Bùi Quốc Liêm
TS Bùi Quốc Liêm, ĐH RMIT Việt Nam

Ngày Văn hóa Việt Nam cũng là dịp để mỗi người nhìn lại những giá trị mình đang được thừa hưởng, đồng thời nhận ra vai trò của bản thân trong việc gìn giữ và trao truyền chúng. Văn hóa không chỉ thuộc về quá khứ hay những người làm công tác chuyên môn. Văn hóa được duy trì qua cách chúng ta sống, thực hành, chia sẻ và tiếp tục sáng tạo những giá trị mới cho các thế hệ sau.

TS.Bùi Quốc Liêm