Nhịp đập công nghệ

Sau khi đi xa Trái đất một ngày ánh sáng, điều gì chờ đợi tàu Voyager 1?

Bùi Tú • 20/11/2026 07:11

Sau gần nửa thế kỉ miệt mài xuyên qua không gian, tàu Voyager 1 của NASA đã đạt cột mốc cách Trái đất một ngày ánh sáng, tương đương 25,9 tỉ km.

Thành tựu này của tàu Voyager không chỉ đánh dấu hành trình xa nhất mà con người từng đưa một thiết bị nhân tạo tới, mà còn cho thấy sức bền đáng kinh ngạc của công nghệ và khát vọng khám phá vũ trụ.

tàu Voyager
Tàu Voyager đã có hành trình phi thường

25,9 tỉ km và một ngày chờ tín hiệu từ Trái đất

Vào lúc 17 giờ 16 phút ngày 18/11 (theo giờ VN), Voyager 1 chính thức đạt khoảng cách một ngày ánh sáng so với Trái đất. Đây là cột mốc đặc biệt trong lịch sử thám hiểm không gian, bởi con tàu đã đi xa đến mức một tín hiệu vô tuyến truyền với tốc độ ánh sáng cũng cần trọn một ngày mới có thể đến được nơi nó đang hoạt động.

Một ngày ánh sáng là quãng đường ánh sáng di chuyển trong 24 giờ, tương đương khoảng 16,1 tỉ dặm, hay 25,9 tỉ km. Với tốc độ ánh sáng xấp xỉ 299.000 km/giây trong chân không, đây là khoảng cách khổng lồ mà những đơn vị đo lường thông thường khó có thể diễn tả đầy đủ.

Để hình dung quy mô của cột mốc này, ánh sáng từ Mặt trời cần khoảng 1,3 giây để đến Mặt trăng, khoảng bốn giờ để tới Sao Hải Vương và thêm khoảng 20 giờ để đến Voyager 1. Trong khi đó, một năm ánh sáng, đơn vị thường được sử dụng để đo khoảng cách giữa các ngôi sao, tương đương khoảng 9.460 tỉ km. Như vậy, dù đã đi xa hơn bất kì thiết bị nhân tạo nào khác, Voyager 1 vẫn mới vượt qua một phần rất nhỏ của một năm ánh sáng.

Nhóm điều hành sứ mệnh tại Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) của NASA ở Nam California chỉ nhận được tín hiệu phản hồi từ Voyager 1 vào khoảng 24 giờ sau thời điểm con tàu đạt cột mốc. Điều đó có nghĩa là mỗi cuộc trao đổi giữa con người và thiết bị này hiện cần gần hai ngày: một ngày để tín hiệu từ Trái đất đến tàu và thêm một ngày để phản hồi quay trở lại.

Ông Joe Westlake, Giám đốc Bộ phận Vật lí Mặt trời và Nhật quyển tại trụ sở NASA, nhận định: “Di chuyển được một ngày ánh sáng là thành tựu độc nhất vô nhị đối với một tàu vũ trụ. Nhưng Voyager còn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc trở thành một thiết bị bay xa. Sứ mệnh này đã đóng góp đáng kể cho khoa học hành tinh thông qua hành trình khám phá các hành tinh ngoài cùng của Hệ Mặt trời, đồng thời trở thành một phần quan trọng trong hệ thống các sứ mệnh nghiên cứu vật lí Mặt trời của NASA”.

Dẫu vậy, cột mốc mới cũng diễn ra trong bối cảnh Voyager 1 đang gặp trục trặc kĩ thuật. NASA cho biết nhóm điều hành chưa nhận được dữ liệu khoa học và kĩ thuật từ con tàu kể từ ngày 14/11. Tuy nhiên, Voyager 1 vẫn phát ra tín hiệu sóng mang (carrier signal), vốn thường được sử dụng để truyền dữ liệu về Trái đất. Dựa trên tín hiệu này kết hợp với các phép tính quỹ đạo, các kỹ sư xác nhận con tàu đã vượt qua ngưỡng một ngày ánh sáng. Nhóm chuyên gia vẫn đang phân tích nguyên nhân khiến dữ liệu khoa học và kĩ thuật bị gián đoạn.

Gần nửa thế kỉ khám phá những vùng chưa từng biết đến

Voyager 1 cùng người anh em song sinh Voyager 2 được NASA phóng lên vũ trụ vào năm 1977, tận dụng một sự thẳng hàng hiếm gặp của các hành tinh trong Hệ Mặt trời để thực hiện chuyến thám hiểm kéo dài qua nhiều thế giới.

Hai con tàu lần lượt trở thành những thiết bị vũ trụ thứ ba và thứ tư tiếp cận Sao Mộc và Sao Thổ, đồng thời là những tàu đầu tiên gửi về hình ảnh độ phân giải cao của các hành tinh này cùng những mặt trăng của chúng. Những dữ liệu thu thập được đã góp phần thay đổi đáng kể hiểu biết của nhân loại về các hành tinh khí khổng lồ.

Trong khi Voyager 1 tiếp tục hành trình ra vùng không gian liên sao, Voyager 2 còn mở rộng phạm vi khám phá tới hai hành tinh băng khổng lồ là Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương.

Một bước ngoặt quan trọng diễn ra vào năm 2012, khi Voyager 1 trở thành tàu vũ trụ đầu tiên rời khỏi nhật quyển (heliosphere), vùng không gian khổng lồ được tạo nên bởi các hạt mang điện và từ trường của Mặt trời, có tác dụng làm chệch hướng một phần bức xạ vũ trụ. Với vận tốc khoảng 61.155 km/giờ, con tàu chính thức tiến vào môi trường liên sao. Sáu năm sau, Voyager 2 cũng vượt qua ranh giới này theo một quỹ đạo khác.

Nhà khoa học Linda Spilker, phụ trách dự án Voyager tại JPL, cho biết hai con tàu đang giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về một khu vực trước đây chưa từng được khám phá trực tiếp. Một trong những phát hiện đáng chú ý là ảnh hưởng của Mặt trời vẫn có thể vươn rất xa vào không gian liên sao, thậm chí tới tận vị trí hiện tại của Voyager 1.

“Câu hỏi đặt ra là ảnh hưởng của Mặt trời kết thúc ở đâu và không gian liên sao nguyên sơ thực sự bắt đầu từ đâu? Có lẽ Voyager sẽ tồn tại đủ lâu để giúp chúng ta tìm được câu trả lời”, bà Spilker chia sẻ.

Ngoài các thiết bị khoa học, cả Voyager 1 và Voyager 2 còn mang theo Đĩa Vàng (Golden Record), một chiếc đĩa đồng mạ vàng lưu giữ hình ảnh, âm thanh và những thông điệp đại diện cho Trái đất. Đây được xem như lời chào mà nhân loại gửi tới bất kì nền văn minh tiên tiến nào có thể tìm thấy con tàu trong tương lai xa.

Cuộc chiến duy trì sự sống cho tàu Voyager gần 50 năm tuổi

Điều khiến hành trình Voyager trở nên phi thường không chỉ nằm ở khoảng cách mà nó đạt được, mà còn ở khả năng duy trì hoạt động của một thiết bị được chế tạo từ gần nửa thế kỉ trước.

Cả hai con tàu đều sử dụng máy phát nhiệt điện đồng vị phóng xạ, về cơ bản là một dạng pin hạt nhân, chuyển đổi nhiệt lượng sinh ra từ quá trình phân rã plutonium thành điện năng. Tuy nhiên, nguồn plutonium liên tục suy giảm khiến mỗi tàu mất khoảng 4 watt công suất mỗi năm. Đây là thách thức lớn đối với nhóm kỹ sư NASA, bởi những thiết bị trên Voyager được thiết kế theo tiêu chuẩn công nghệ của thập niên 1970.

Để kéo dài tuổi thọ, các kỹ sư đã phải tìm cách tiết kiệm năng lượng, đồng thời xử lí hàng loạt sự cố liên quan đến phần cứng lão hóa, từ hệ thống động cơ đẩy bị tắc cho tới máy tính gặp trục trặc.

Đầu năm nay, nhóm điều hành đã thực hiện một quyết định không ít rủi ro: tắt ba thiết bị trên Voyager 1 và thay thế bằng ba phương án tiêu thụ ít điện năng hơn. Biện pháp này nhằm tận dụng tối đa nguồn năng lượng còn lại, duy trì hoạt động của các thiết bị khoa học trong thời gian lâu nhất có thể. NASA kì vọng những nỗ lực tiết kiệm năng lượng gần đây sẽ giúp cả hai tàu tiếp tục vận hành hệ thống thiết bị khoa học hiện tại ít nhất đến dịp kỉ niệm 50 năm ngày phóng vào mùa hè năm sau.

Việc liên lạc với Voyager được thực hiện thông qua Mạng lưới Không gian Sâu (Deep Space Network) của NASA, hệ thống ăng-ten vô tuyến khổng lồ đặt tại ba cơ sở trên thế giới. Nhóm điều hành vẫn lắng nghe tín hiệu từ Voyager 1 hằng ngày và gửi lệnh điều khiển cho con tàu mỗi tuần.

Ông Dave Gallagher, Giám đốc JPL, đánh giá cột mốc một ngày ánh sáng là minh chứng cho năng lực của những thế hệ kỹ sư và nhà khoa học đã thiết kế, lập trình và duy trì hoạt động của Voyager trước vô số thách thức. Trong khi đó, ông Ray Jayawardhana, Chủ tịch Viện Công nghệ California (Caltech), cho rằng hành trình này còn thể hiện một khía cạnh sâu sắc của tinh thần con người: khát vọng vượt qua những giới hạn đã biết để khám phá thế giới bên ngoài.

Có lẽ hình ảnh giàu sức gợi nhất về tương lai của Voyager 1 đến từ bà Suzanne Dodd, Giám đốc dự án Voyager tại JPL. Bà cho biết: “Một ngày nào đó, khi không còn khả năng liên lạc với Trái đất, Voyager 1 sẽ trở thành sứ giả thầm lặng của nhân loại giữa các vì sao”.

Khi ấy, con tàu vẫn tiếp tục trôi trong không gian, mang theo Đĩa Vàng cùng những dấu tích về hành tinh xanh đã tạo ra nó. Và dù không còn nhận được bất kì mệnh lệnh nào từ con người, Voyager 1 vẫn sẽ là một trong những biểu tượng bền bỉ nhất cho khát vọng khám phá vũ trụ của nhân loại.

Bùi Tú