QR code - di sản sống thầm lặng của kỹ sư Nhật Masahiro Hara
Mã QR, di sản đương đại của kỹ sư Masahiro Hara vẫn đang phát triển mỗi ngày cùng thế giới số.
Ra đời đã 30 năm, mã QR trở thành ngôn ngữ chung của thời đại kỹ thuật số. Chúng ta quét mã trong các thể loại giao dịch thanh toán: ăn, chơi, trả tiền… nhưng mấy ai biết được rằng đằng sau sự tiện lợi ấy là trí tuệ và tấm lòng hào hiệp của một kỹ sư Nhật Bản từng chỉ muốn “giúp mọi người làm việc tiện lợi hơn”.
Kỹ sư Masahiro Hara và ý tưởng thay đổi thế giới
Năm 1994, khi đang làm việc tại Denso Wave, một công ty con của tập đoàn Toyota, kỹ sư Masahiro Hara nhận thấy các công nhân trong dây chuyền sản xuất phải liên tục quét hàng trăm mã vạch (barcode) mỗi ngày để kiểm tra linh kiện. Mỗi mã vạch chỉ lưu được rất ít thông tin, khiến việc kiểm tra trở nên chậm chạp và dễ nhầm lẫn.
Trong một bài phỏng vấn đăng trên trang chính thức của Denso Wave, Hara cũng xác nhận rằng ý tưởng về mã QR đến với ông khi ông đang tìm cách giúp công nhân nhà máy quét linh kiện nhanh hơn. "Tôi muốn tạo ra một loại mã có thể phản hồi nhanh và chứa được nhiều thông tin hơn", ông nói.
Từ mong muốn tạo ra “mã phản hồi nhanh” để phục vụ chuỗi cung ứng, ông và nhóm của mình đã phát minh ra Quick Response Code (QR Code).
Điều thú vị là cảm hứng cho cấu trúc của QR lại đến từ bàn cờ vây - trò chơi đen trắng cổ xưa của Nhật Bản. Hara nhận ra những quân cờ đen trắng trên bàn cờ gợi ông nghĩ tới một ma trận hai chiều, nơi thông tin có thể được đọc từ mọi hướng mà không bị giới hạn. Ý tưởng ấy trở thành nền tảng của QR - một mã hình vuông có thể lưu trữ lượng dữ liệu khổng lồ (7.000 ký tự), quét được ở mọi hướng, dù bị nghiêng hay hỏng nhẹ.
Quyết định mang tính “hào hiệp” nhất trong lịch sử công nghệ
Điều khiến Masahiro Hara trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở phát minh, mà ở cách ông chia sẻ nó với thế giới.
Denso Wave đã đăng ký bằng sáng chế QR code, nhưng chọn không thu phí bản quyền khi các tổ chức, doanh nghiệp hay cá nhân sử dụng mã theo tiêu chuẩn mở.
Đây là quyết định mang tính “hào hiệp” trong lịch sử công nghệ: thay vì biến QR code thành nguồn lợi nhuận, họ để nó trở thành tài sản chung của nhân loại. Bởi nếu Denso khi ấy thu phí, có lẽ thế giới sẽ không có mã QR trên vé tàu, hóa đơn, menu điện tử hay ứng dụng thanh toán như ngày nay.
Năm 2002, khi điện thoại di động Nhật Bản được trang bị camera có thể quét QR, mọi thứ bùng nổ, nhưng chỉ phổ biến ở Nhật. Chỉ đến năm 2010, nhờ sự phát triển của điện thoại, đặc biệt là điện thoại Trung Quốc, QR lan ra và phổ biến toàn cầu - được in trên vé xem phim, bảng quảng cáo, thẻ ngân hàng, và thậm chí cả bia mộ kỹ thuật số.
Đại dịch COVID-19 là cú hích cuối cùng. Khi thế giới cần một phương thức không chạm để chia sẻ thông tin, mã QR trở thành biểu tượng của an toàn và kết nối: từ khai báo y tế, check-in quán cà phê đến thanh toán không tiền mặt.
"Tôi thực sự rất vui vì mã QR được sử dụng để giúp an toàn cho mọi người", ông từng nói trên Guardian.
Việt Nam và cuộc cách mạng mã quét
Cách đây một thập niên, QR chỉ xuất hiện lác đác trong vài ứng dụng ngân hàng. Nhưng đến năm 2025, mọi người Việt đều đã “sống cùng mã QR” - từ việc thanh toán ở chợ, gọi món trong quán cà phê, đến check-in tại sân bay.
Báo cáo Vietnam Credit Card Market 2025 của FiinGroup gần đây cho thấy, tại Việt Nam, tính đến năm 2024, giao dịch QR tăng trưởng tới 115% so với cùng kỳ, vượt xa POS (+11%) hay thương mại điện tử (+14%). Các điểm giao dịch chấp nhận QR đạt tốc độ tăng trưởng kép 39,8%/năm giai đoạn 2019 - 2024, cao nhất trong tất cả các kênh giao dịch.
Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, chỉ riêng trong quý 1/2025, thanh toán không tiền mặt đã chiếm hơn 75% tổng giao dịch tiêu dùng ở các đô thị lớn
Nhiều startup Việt, như VNPAY hay MoMo, ShoppeePay đã phát triển hạ tầng thanh toán bằng QR trở thành nền tảng phổ biến nhất Đông Nam Á.
QR cũng len vào các lĩnh vực văn hóa: triển lãm gắn mã để xem thuyết minh, di tích lịch sử có mã để đọc thông tin, và thậm chí nông dân ở các tỉnh Đông, Tây Nam Bộ dán QR lên nông sản để truy xuất nguồn gốc.
Điều thú vị là Masahiro Hara - cha đẻ của mã QR - vẫn đang làm việc tại Denso ở tuổi ngoài 60. Dù nổi tiếng nhưng ông thích một cuộc sống thầm lặng và giản dị, như cách ông chia sẻ QR code đến với thế giới.
