Quy định pháp luật mới thúc đẩy thương mại hóa đối tượng quyền sở hữu trí tuệ tại địa phương

Phóng viên Một Thế Giới trao đổi với ông Nguyễn Văn Bảy, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ - Bộ Khoa học và Công nghệ về điểm mới của pháp luật và mô hình quản lí tài sản trí tuệ ở địa phương sau khi chính quyền địa phương 2 cấp ra đời.

- Những điểm mới nổi bật của pháp luật sở hữu trí tuệ (SHTT) có ý nghĩa thế nào đối với đổi mới sáng tạo và phát triển tài sản trí tuệ của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân?

- Ông Nguyễn Văn Bảy: Các quy định pháp luật được điều chỉnh theo Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật SHTT năm 2025, nhằm hoàn thiện bảo hộ, nâng cao hiệu quả thực thi quyền và tạo thuận lợi khai thác các đối tượng của quyền SHTT. Nội dung chính gồm cải cách thủ tục hành chính, thúc đẩy thương mại hóa, mở rộng đối tượng bảo hộ, xử lí vấn đề AI, tăng cường bảo vệ quyền và phân cấp cho địa phương.

Cải cách thủ tục hành chính giúp rút ngắn thời gian xử lí đơn. Theo đó, thời hạn thẩm định nội dung đơn sáng chế giảm từ 18 tháng xuống 12 tháng; đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống 5 tháng; đơn kiểu dáng công nghiệp từ 7 tháng xuống 5 tháng. Cơ chế thẩm định nhanh trong 3 tháng được bổ sung cho các đơn đăng kí sáng chế và nhãn hiệu đáp ứng một số điều kiện, không áp dụng đại trà.

Thời gian xác lập quyền ngắn hơn giúp doanh nghiệp, viện nghiên cứu và nhà sáng tạo chủ động đưa sản phẩm ra thị trường, thu hút đầu tư. Pháp luật nhấn mạnh thương mại hóa: chủ sở hữu có thể dùng quyền SHTT trong giao dịch, góp vốn hoặc thế chấp vay vốn theo quy định.

Cơ sở dữ liệu giá giao dịch quyền SHTT được kì vọng giúp minh bạch thị trường, hỗ trợ định giá, môi giới và phát triển tổ chức trung gian.

- Trước sự phát triển nhanh của AI, việc mở rộng đối tượng bảo hộ và tăng cường bảo vệ quyền cần được triển khai thế nào để vừa khuyến khích sáng tạo, vừa hạn chế vi phạm?

- Ông Nguyễn Văn Bảy: Pháp luật cần theo kịp công nghệ, khuyến khích đổi mới nhưng vẫn bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan. Các quy định pháp luật được điều chỉnh điều chỉnh theo hướng mở rộng phạm vi bảo hộ và tăng cường bảo vệ quyền, nhất là trên môi trường số.

Đối với kiểu dáng công nghiệp, phạm vi bảo hộ mở rộng gồm kiểu dáng riêng phần và sản phẩm phi vật lí như giao diện đồ họa người dùng, biểu tượng. Thời gian ân hạn không làm mất tính mới là 6 tháng, phù hợp hơn với sản phẩm công nghệ và thiết kế số.

Với AI, cần xác định đóng góp của con người trong việc tạo ra đối tượng được bảo hộ. Việc khai thác dữ liệu để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI phải không ảnh hưởng bất hợp lí đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu, tác giả và tuân thủ quy định của Chính phủ. Pháp luật bổ sung cơ chế từ chối hoặc hủy bỏ hiệu lực văn bằng bảo hộ nếu chủ thể tạo ra đối tượng không phải con người, phù hợp nguyên tắc tác giả phải là con người.

Đối tượng sở hữu công nghiệp tạo ra có sử dụng AI đòi hỏi con người có đóng góp đáng kể, từ việc xác định vấn đề đến cách giải quyết vấn đề và quyết định đối tượng cần bảo hộ; AI chỉ là công cụ để hỗ trợ cho người thực hiện hoạt động tạo ra đối tượng được bảo hộ.

Quy định mới bổ sung biện pháp dân sự xử lí xâm phạm trên môi trường số, làm rõ trách nhiệm của chủ quản nền tảng và nâng mức bồi thường theo luật định. Mức bồi thường thiệt hại vật chất theo luật lên đến 1 tỉ đồng; thiệt hại tinh thần từ 10 đến 100 lần lương cơ bản. Những quy định này tăng tính răn đe và bảo vệ thành quả sáng tạo.

Doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân cần cập nhật quy định, rà soát tài sản trí tuệ, hoàn thiện hồ sơ và có phương án khai thác phù hợp.

- Khi vận hành chính quyền địa phương hai cấp, mô hình quản lí tài sản trí tuệ cần thay đổi ra sao để phát huy lợi thế địa phương, nhất là với đặc sản, làng nghề và tài sản trí tuệ liên xã, liên vùng?

- Ông Nguyễn Văn Bảy: Chính quyền địa phương hai cấp làm thay đổi phân công, phối hợp và thực hiện nhiệm vụ quản lí SHTT. Trước đây có cấp tỉnh, huyện, xã; nay không còn cấp huyện, một số thủ tục và chức năng được phân cấp từ trung ương xuống tỉnh, xã hoặc từ tỉnh xuống xã.

Cấp tỉnh điều phối, thực hiện thủ tục được phân cấp và quản lí tài sản thuộc thẩm quyền. Cấp xã trực tiếp quản lí tài sản được giao, gần dân, nắm rõ sản xuất, tri thức truyền thống, làng nghề và đặc sản có tiềm năng phát triển thành nhãn hiệu chứng nhận hoặc chỉ dẫn địa lí. Phối hợp giữa tỉnh và xã giúp chương trình hỗ trợ tài sản trí tuệ đến đúng đối tượng, gắn bảo hộ với chất lượng, thương hiệu và thị trường.

Khó khăn là nhiều đối tượng của quyền SHTT mang tính liên xã, liên vùng. Trước đây, UBND cấp huyện có thể đứng tên đăng kí hoặc quản lí; nay giao một xã có thể phát sinh xung đột lợi ích, còn giao tỉnh thì phạm vi rộng. Trong khi đó, SHTT là lĩnh vực chuyên môn sâu, nhân lực cấp xã có thể chưa đáp ứng.

Cần có cơ chế thỏa thuận giữa các xã để xác định chủ thể quản lí chỉ dẫn địa lí, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận; khi cần, cơ quan cấp trên có thể quản lí. Về lâu dài, có thể nghiên cứu giao hiệp hội quản lí cho phù hợp.

Cần tăng nguồn lực, đào tạo và hướng dẫn nghiệp vụ cho cán bộ xã; rà soát tài sản trí tuệ, chủ thể quản lí, tình trạng pháp lí và kế hoạch khai thác. Quản lí không nên dừng ở đăng kí, cấp văn bằng mà phải gắn với tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, xúc tiến thương mại và chuỗi giá trị. Khi chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã, hiệp hội và người sản xuất cùng tham gia, tài sản trí tuệ sẽ góp phần nâng sức cạnh tranh sản phẩm và phát triển bền vững.