Ranh giới đỏ của AI: Bản chất cuộc đối đầu 20 ngày giữa Anthropic và chính quyền Mỹ

Vào giữa tháng 6, hai mô hình trí tuệ nhân tạo tiên tiến nhất của hãng là Fable 5 và Mythos 5 đã bị chính quyền Mỹ yêu cầu gỡ bỏ ngoại tuyến khẩn cấp chỉ trong vòng 90 phút do rò rỉ lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng (jailbreak). Lệnh kiểm soát xuất khẩu khắt khe này vừa được gỡ bỏ vào ngày 30/6 sau khi Anthropic cam kết cho chính phủ kiểm duyệt trước các mô hình tương lai.

Sự kiện này bóc trần một thực tế mới: Trí tuệ nhân tạo hiện được giới chức Mỹ xem xét như một loại vũ khí chiến lược. Chính quyền sẵn sàng vận dụng "quyền lực sắt" để can thiệp sâu vào hoạt động của các tập đoàn tư nhân khi nhận thấy rủi ro an ninh quốc gia, đặt các công ty công nghệ Mỹ vào bài toán nan giải giữa việc tuân thủ pháp lí và lo sợ bị đối thủ vượt mặt.

Trí tuệ nhân tạo: Vũ khí chiến lược mới ngang tầm hạt nhân

Trí tuệ nhân tạo đã vượt qua ranh giới của một phần mềm thương mại thông thường để bước vào lãnh địa của vũ khí chiến lược. Quyết định phong tỏa Fable 5 và Mythos 5 của chính quyền Tổng thống Donald Trump vào ngày 12/6 cho thấy Washington đang áp dụng cơ chế kiểm soát an ninh đối với AI tương đương với cách họ bảo vệ các công nghệ quân sự cốt lõi.

Khi các lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng xuất hiện, nguy cơ hệ thống bị các thế lực thù địch lợi dụng để tiến hành các cuộc tấn công mạng quy mô lớn hoặc phát triển mầm bệnh sinh học là hoàn toàn hiện hữu. Cả cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA) lẫn các nhóm tin tặc đều đang tích cực khai thác các mô hình ngôn ngữ lớn cho mục đích dò tìm điểm yếu trên không gian mạng. Bất kì một mô hình nào có khả năng lập trình mã hóa xuất sắc đều đi kèm năng lực phát hiện và tấn công mạng lưới.

Do đó, việc gỡ ngoại tuyến Fable 5 và Mythos 5 trong vỏn vẹn 90 phút phản ánh mức độ báo động cao nhất của giới chức an ninh Mỹ. Mọi rủi ro an ninh quốc gia đều phải được giảm xuống mức thấp nhất ngay lập tức, bất chấp thiệt hại tài chính hay sự gián đoạn kinh doanh của doanh nghiệp. Châu Âu và nhiều quốc gia đồng minh cũng đang khao khát ứng dụng các sản phẩm của Anthropic để tìm và vá hàng nghìn lỗ hổng bảo mật trong mạng lưới máy tính của họ trước khi đối phương kịp nhúng tay vào.

"Quyền lực sắt" của chính quyền Mỹ và án phạt kiểm soát xuất khẩu

Để thiết lập trật tự mới trên không gian trí tuệ nhân tạo, Nhà Trắng đã quyết định sử dụng công cụ mạnh mẽ nhất của mình: Lệnh kiểm soát xuất khẩu. Bằng cách yêu cầu giấy phép đối với các mô hình tiên tiến, Bộ Thương mại Mỹ đã trực tiếp kiểm soát nhịp độ phát triển của các ông lớn công nghệ. Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick đã gửi thư yêu cầu Anthropic phải chủ động phát hiện và xử lí các rủi ro bảo mật, đồng thời thiết lập quy trình làm việc chặt chẽ với chính phủ trước khi phát hành các bản cập nhật mới.

Áp lực khổng lồ này buộc Anthropic phải đồng ý phối hợp chia sẻ thông tin, thực hiện các bài kiểm tra nghiêm ngặt và báo cáo mọi hoạt động độc hại được phát hiện. Các cuộc đàm phán để dỡ bỏ lệnh kiểm soát đối với Fable vốn kéo dài hơn hai tuần, tiếp tục diễn ra căng thẳng xuyên suốt Chủ nhật và lan sang cả những ngày đầu tuần. Trong bài đăng trên blog vào cuối ngày thứ ba, Anthropic cho biết sẽ khôi phục quyền truy cập Fable vào thứ tư cho người dùng toàn cầu trên nhiều nền tảng, đồng thời cam kết thiết lập các biện pháp kỹ thuật bổ sung để chặn người dùng có ý đồ xấu.

Sự can thiệp mạnh tay này làm dấy lên sự lo lắng bao trùm toàn bộ ngành công nghiệp. Đối thủ lớn nhất của Anthropic là OpenAI cũng bị cuốn vào vòng xoáy kiểm soát. Mô hình ChatGPT-5.6 của OpenAI chỉ được phát hành hạn chế cho một nhóm nhỏ theo yêu cầu trực tiếp từ Nhà Trắng và Văn phòng Giám đốc Không gian mạng Quốc gia, đi ngược lại cách tiếp cận thông thường của hãng.

Paul Lekas, người đứng đầu bộ phận chính sách công toàn cầu tại Hiệp hội Công nghiệp Thông tin và Phần mềm, đánh giá việc Bộ Thương mại dỡ bỏ kiểm soát xuất khẩu đối với Mythos và Fable là bước đi tích cực, song vẫn cần một quy trình và khuôn khổ nhất quán để đánh giá các mô hình tiên phong. Trong khi đó, Joe Hoefer, Giám đốc AI của Monument Advocacy, cảnh báo rằng thỏa thuận vừa đạt được giống một lệnh ngừng bắn hơn là một nghị quyết toàn diện.

Cho đến khi có một quy trình được hệ thống hóa với các tiêu chuẩn bằng chứng thực tế, mọi đợt ra mắt mô hình tiên tiến đều mang rủi ro lặp lại sự cố tương tự. Mặc dù Chánh văn phòng Nhà Trắng Susie Wiles đã lên tiếng trấn an trong một bài đăng trên mạng xã hội vào tối thứ ba rằng chính quyền vẫn ưu tiên triển khai công nghệ tốt nhất một cách nhanh chóng và an toàn, giới công nghệ hiểu rõ sự kiểm soát gắt gao vẫn luôn hiện diện.

Bài toán sinh tử: Tuân thủ luật lệ hay để đối thủ vượt mặt?

Theo Chris Miller, tác giả cuốn “Chip War”, sự khác biệt về trọng tâm đang tạo ra một sức ép lớn. Mục tiêu của chính phủ Mỹ là kiểm soát an ninh quốc gia, ngăn chặn rủi ro rò rỉ an ninh sinh học và vũ khí mạng. Ngược lại, các doanh nghiệp Mỹ lại muốn tối đa tốc độ phát triển và thương mại hóa sản phẩm. Khoảng trống này tạo cơ hội cho các đối thủ quốc tế bám đuổi sát sao. Nếu Washington tiếp tục áp đặt lệnh kiểm soát xuất khẩu và yêu cầu phê duyệt trực tiếp, các doanh nghiệp sẽ bị kìm hãm đổi mới sáng tạo, tiêu tốn hàng nghìn giờ lao động cho việc tuân thủ pháp lí.

Trong khi Mỹ tự trói tay bằng các quy định khắt khe, hàng chục nghìn kỹ sư công nghệ tại Trung Quốc vẫn đang tiến những bước vững chắc. Điển hình là mô hình GLM 5.2 của Z.ai vừa ra mắt, với năng lực khiến David Sacks, đồng chủ tịch Hội đồng Cố vấn Khoa học và Công nghệ của Tổng thống Mỹ, phải thừa nhận đã theo kịp các phiên bản mạnh nhất từ OpenAI và Anthropic.

Việc đánh giá sức mạnh AI ngày càng trở nên phức tạp do các tiêu chuẩn đo lường truyền thống có thể bị thao túng. Nhà nghiên cứu Noam Brown của OpenAI nhấn mạnh rằng định nghĩa chính xác về năng lực của một mô hình bao hàm khả năng giải quyết vấn đề, tốc độ xử lí và mức chi phí vận hành. Đối với các tác vụ dài hạn phức tạp, Mỹ có thể vẫn đang duy trì khoảng cách an toàn, nhưng các lệnh kiểm soát đang đe dọa trực tiếp đến lợi thế này.

Glenn Gerstell, cựu tổng cố vấn của Cơ quan An ninh Quốc gia từ năm 2015 đến năm 2020, nhận định nước Mỹ sẽ không thể giữ vững vị trí dẫn đầu nếu cứ áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu lên những công nghệ mới nhất. Việc cân bằng giữa quy định an toàn và thúc đẩy sự phát triển là một thách thức lớn.

Giải pháp thay thế khả dĩ cho các quy định đơn phương là một thỏa thuận kiểm soát đa phương giữa Washington và Bắc Kinh về an toàn AI. Dù vậy, rào cản lớn nhất nằm ở sự thiếu hụt niềm tin và khả năng xác minh thực tế. Khác với việc đếm các hầm chứa tên lửa có thể nhìn thấy từ không gian trong thời kì Chiến tranh Lạnh, cả hai cường quốc sẽ không bao giờ chấp nhận cho đối phương quyền truy cập vào các mã nguồn nhạy cảm.

Giống như bài học từ Công ước Vũ khí Sinh học năm 1972, khi sự nghi ngờ dẫn đến việc các bên âm thầm mở rộng nghiên cứu mầm bệnh, việc đạt được một thỏa thuận dựa trên nguyên tắc "tin tưởng nhưng phải xác minh" của Ronald Reagan trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo là vô cùng khó khăn. Khi sự tin tưởng không tồn tại và việc xác minh là bất khả thi, ưu tiên hàng đầu của các quốc gia sẽ là tiếp tục tăng tốc chạy đua thay vì đặt bút ký vào các thỏa thuận nhượng bộ.