Rào cản khiến doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam ngại chuyển đổi số
Rào cản lớn nhất khiến các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) Việt Nam ngần ngại chuyển đổi số không phải đến từ công nghệ hay tài chính, mà chính là những trở ngại tâm lý sâu xa.
Đây là khẳng định của tiến sĩ Đặng Phạm Thiên Duy (RMIT Việt Nam) tại sự kiện “HCMC Business Summit” (diễn đàn hội nghị, triển lãm kinh tế, thương mại và đầu tư) 2025 với chủ đề “Hội tụ vươn tầm” hôm 25.9.
Chuyển đổi số không phải "cuộc chạy đua công nghệ"
Một trong những rào cản tâm lý lớn nhất mà TS Đặng Phạm Thiên Duy chỉ ra là việc "đồng nhất chuyển đổi số với việc chạy theo những công nghệ hào nhoáng như AI, blockchain hay IoT".
Hiểu lầm này khiến nhiều SME cảm thấy áp lực phải đầu tư vào những công nghệ phức tạp và đắt tiền, trong khi bỏ qua bản chất thực sự của chuyển đổi số.
Thực tế, chuyển đổi số là "một hành trình chiến lược để nâng cao năng lực số trong các hoạt động cốt lõi: marketing, quản trị nhân sự, sản xuất hay dịch vụ khách hàng". Điều này có nghĩa SME có thể bắt đầu từ những bước đơn giản như số hóa quy trình bán hàng, quản lý khách hàng hay tối ưu hóa vận hành nội bộ.
Hiểu lầm này đặc biệt có hại khi nó tạo ra áp lực tâm lý không cần thiết. Nhiều chủ doanh nghiệp SME cảm thấy "tụt hậu" khi so sánh với những câu chuyện thành công về AI hay blockchain, không nhận ra rằng chuyển đổi số thành công nhất lại thường bắt đầu từ những giải pháp đơn giản, thiết thực.
Xung đột giữa "sống còn tức thời" và "đầu tư dài hạn"
TS Duy đã chỉ ra một nghịch lý đặc trưng của SME: trong khi chuyển đổi số thuộc nhóm công việc "quan trọng nhưng không cấp bách", SME lại "thường tập trung cho sự sống còn tức thời". Đây chính là điểm mấu chốt giải thích tại sao nhiều SME biết rõ tầm quan trọng của chuyển đổi số nhưng vẫn trì hoãn.
Tư duy "ăn chắc mặc bền" - vốn giúp SME tồn tại qua nhiều khủng hoảng - lại trở thành "lực cản trên hành trình số hóa". Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: SME không đầu tư vào chuyển đổi số vì lo về chi phí ngắn hạn, nhưng việc không chuyển đổi lại khiến họ dần mất lợi thế cạnh tranh, tăng áp lực sống còn.
Thực tế này đòi hỏi SME phải thay đổi cách nhìn nhận về chuyển đổi số - từ "chi phí" sang "đầu tư", từ "rủi ro" sang "cơ hội tạo lợi thế cạnh tranh".
Một góc nhìn thú vị mà TS Duy đưa ra là so sánh SME với những "tượng đài" đã sụp đổ như Nokia, Blockbuster hay Kodak. Lý do nằm ở thực tế rằng "doanh nghiệp lớn thường có bộ máy phức tạp và nhiều tầng lớp ra quyết định, khiến đổi mới bị chậm trễ". Trong khi đó, "các thị trường ngách - nơi đột phá nảy mầm, lại ít được ưu tiên phân bổ nguồn lực".
Điều này cho thấy SME thực chất có lợi thế cạnh tranh tiềm ẩn trong kỷ nguyên AI: sự linh hoạt, khả năng ra quyết định nhanh và khả năng tập trung vào thị trường ngách. Vấn đề là làm sao để SME nhận ra và tận dụng được những lợi thế này.
Khác biệt văn hóa: SME Việt Nam và SME quốc tế
Qua kinh nghiệm làm việc tại Úc và Mỹ, TS Duy chỉ ra một khác biệt quan trọng giữa SME Việt Nam và SME quốc tế. Không phải ở tốc độ áp dụng công nghệ - "SME ở các quốc gia phát triển cũng không hẳn chạy nhanh hơn về công nghệ" - mà ở "tinh thần cởi mở và tò mò công nghệ".
TS Duy cho rằng "Chủ doanh nghiệp ở phương Tây thường sẵn sàng học hỏi, tìm kiếm cơ hội nếu thấy lợi ích rõ ràng, đồng thời được hỗ trợ bởi một hệ sinh thái SME đa dạng, từ tư vấn đến triển khai".
Ngược lại, SME Việt Nam "chịu ảnh hưởng văn hóa Á Đông: thiên về kiểm soát, ngại mạo hiểm và ít chủ động tìm kiếm tư vấn bên ngoài". Điều đáng lo hơn là động lực chuyển đổi số thường xuất phát từ tâm lý "nhìn đối thủ làm gì rồi làm theo" thay vì từ "một tầm nhìn chiến lược độc lập".
Phân tích này cho thấy vấn đề không chỉ ở năng lực kỹ thuật mà còn ở tư duy và văn hóa doanh nghiệp. SME Việt Nam cần phát triển tinh thần học hỏi, sẵn sàng thử nghiệm và chấp nhận được tư vấn từ bên ngoài.
"Nỗi sợ vô hình" với AI: Từ thiếu hiểu biết đến hợp tác
Khi đề cập đến AI - công nghệ đang định hình tương lai, TS Duy chỉ ra rằng "nỗi sợ vô hình" này "bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết. Con người thường sợ những gì chưa rõ".
Giải pháp không phải "tô vẽ công nghệ như phép màu" mà là "làm rõ AI có thể và không thể làm gì". Khi nhân viên hiểu được giới hạn của AI và học cách hợp tác để tạo ra giá trị, nỗi lo sẽ giảm đi.
Điều quan trọng hơn, TS Duy nhấn mạnh rằng lãnh đạo cũng cần "thừa nhận rằng chính mình đôi khi có những nghi ngờ. Sự cởi mở này không phải điểm yếu, mà là tín hiệu cho thấy cả tổ chức đang cùng học hỏi và tiến bộ".
Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với văn hóa Việt Nam, nơi sự thừa nhận không biết thường bị coi là yếu đuối. Thực tế, việc lãnh đạo thể hiện sự sẵn sàng học hỏi có thể tạo ra môi trường an toàn tâm lý cho toàn bộ tổ chức cùng khám phá công nghệ mới.
TS Duy đưa ra hai ví dụ minh họa cho vai trò quan trọng của lãnh đạo trong chuyển đổi số. Ví dụ đầu tiên là Singapore với cựu Thủ tướng Lý Hiển Long - "tốt nghiệp khoa học máy tính và từng công khai trên Facebook niềm đam mê lập trình". Thành công chuyển đổi số của Singapore "đến từ nhiều yếu tố, nhưng không thể phủ nhận tác động tích cực từ một nhà lãnh đạo có nền tảng công nghệ".
Ví dụ thứ hai gần gũi hơn là Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM. Với "tầm nhìn công nghệ của ban lãnh đạo, bệnh viện đã đầu tư hạ tầng IT từ sớm; nhờ vậy, khi yêu cầu áp dụng hồ sơ bệnh án điện tử được ban hành, quá trình triển khai diễn ra trơn tru thay vì gấp gáp đối phó".
Nghiên cứu của TS Duy về trường hợp này đã xác định các yếu tố nền tảng: quản trị, hạ tầng, quy trình, năng lực dữ liệu, cam kết lãnh đạo. Điều quan trọng là "khi nền móng được chuẩn bị đủ sâu, điểm bùng phát của chuyển đổi số sẽ đến một cách tự nhiên".
Từ thực tế, TS Duy kết luận: "Đối với SME, chuyển đổi số không chỉ xoay quanh công nghệ nào được áp dụng, mà quan trọng hơn là thay đổi cách nghĩ".
SME cần "dám vượt qua tâm lý ngắn hạn, chấp nhận đầu tư cho những việc quan trọng nhưng chưa cấp bách, nuôi dưỡng tinh thần tò mò công nghệ và chủ động học hỏi".
Điều này đòi hỏi một sự chuyển đổi căn bản trong ma trận ưu tiên của SME - từ việc chỉ tập trung vào những gì cấp bách (thường là các vấn đề vận hành hằng ngày) sang đầu tư thời gian và nguồn lực cho những gì quan trọng (như chuyển đổi số) dù chưa cấp bách.
