Siêu El Nino đe dọa an ninh lương thực châu Á, Việt Nam cần chủ động

Cứ vài năm một lần, Thái Bình Dương lại trải qua một “cơn sốt” mang tên El Nino. Nhưng năm nay, các nhà khoa học cảnh báo thế giới có thể phải đối mặt với một “siêu El Nino” mạnh nhất trong nhiều thập niên. Khi nhiệt độ đại dương tăng cao bất thường, những biến động khí hậu cực đoan đang đe dọa trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, đẩy giá lương thực leo thang và đặt an ninh lương thực của châu Á vào tình thế mong manh chưa từng có.

Nỗi lo với siêu El Nino từ những cánh đồng và đồn điền

Trong những ngọn đồi phủ sương ở Chiang Mai, miền Bắc Thái Lan, ông Koranut Rattanayanyong không giấu được sự lo lắng. Nhiều năm qua, ông đã dày công xây dựng một hệ sinh thái sản xuất cacao khép kín, từ người trồng, chế biến đến các nghệ nhân làm chocolate thủ công. Nhưng giờ đây, tất cả những gì ông gây dựng có thể bị đe dọa bởi một hiện tượng khí hậu mà giới khoa học gọi là “siêu El Nino”.

Đầu tháng này, hiện tượng El Nino chính thức hình thành trên Thái Bình Dương với nhiệt độ mặt nước biển cao hơn mức trung bình tới 2,5 độ C. Hàng loạt cơ quan khí tượng trên thế giới đã đồng loạt phát đi cảnh báo về khả năng đây sẽ là một trong những đợt El Nino mạnh nhất kể từ năm 1950.

Khác với những biến động thời tiết thông thường, El Nino làm đảo lộn hoàn toàn quy luật phân bố nhiệt và độ ẩm trên toàn cầu. Một số nơi đối mặt với hạn hán kéo dài, trong khi những khu vực khác lại hứng chịu mưa lớn và lũ lụt bất thường.

Đối với cây cacao, loại cây đặc biệt nhạy cảm với nhiệt độ và lượng mưa, những biến động này có thể mang tính hủy diệt. “Nếu nhiệt độ quá cao, cây không thể sống sót. Nếu mưa quá nhiều gây úng nước, nấm bệnh sẽ bùng phát. Khi năng suất sụt giảm, toàn bộ chuỗi giá trị phía sau cũng bị ảnh hưởng”, Koranut chia sẻ.

Mối lo của ông cũng là nỗi lo chung của hàng trăm triệu nông dân châu Á. Tại Pakistan, nông nghiệp đóng góp khoảng 24% GDP. Ở Lào, tỉ lệ này tương đương. Riêng Ấn Độ có tới khoảng 145 triệu người sống trực tiếp bằng nghề nông.

Ngay cả những nền kinh tế công nghiệp hóa như Indonesia hay Việt Nam, nông nghiệp vẫn đóng vai trò quan trọng khi đóng góp lần lượt 14% và 13% tổng sản phẩm quốc nội.

Trong hoàn cảnh đó, một mùa vụ thất bát không chỉ ảnh hưởng đến sinh kế của nông dân mà còn tác động dây chuyền đến toàn bộ nền kinh tế. Điều đáng lo ngại hơn là siêu El Nino năm nay xuất hiện đúng lúc nhiều quốc gia vẫn chưa phục hồi hoàn toàn sau các cú sốc chuỗi cung ứng toàn cầu.

Giá phân bón và nhiên liệu tăng cao khiến nhiều nông dân buộc phải cắt giảm đầu tư cho mùa vụ. Đồng nội tệ suy yếu ở nhiều quốc gia châu Á cũng khiến chi phí nhập khẩu lương thực trở nên đắt đỏ hơn. Theo các chuyên gia thị trường hàng hóa, những yếu tố này đang tạo nên một “cơn bão hoàn hảo” cho ngành nông nghiệp khu vực.

Giá lương thực có nguy cơ tăng mạnh

Các thị trường hàng hóa quốc tế đã bắt đầu phản ứng trước những dự báo u ám. Giá hợp đồng tương lai của cà phê Arabica, cacao và đường đều tăng đáng kể trong những tuần gần đây khi giới đầu tư đánh giá tác động của El Nino lên sản lượng toàn cầu.

Fitch Ratings cũng cảnh báo nguy cơ thiếu hụt nguồn cung kéo dài có thể tiếp tục thúc đẩy lạm phát lương thực tại nhiều quốc gia.

Theo các nhà phân tích, tác động của El Nino không diễn ra đồng đều. Một số khu vực sẽ hứng chịu hạn hán, trong khi nơi khác lại bị ngập lụt. Chính sự bất cân xứng này khiến thị trường càng trở nên khó dự báo.

Nếu sản lượng đậu tương tại Mỹ suy giảm do thời tiết bất lợi, giá thức ăn chăn nuôi sẽ tăng theo, kéo theo giá thịt, sữa và nhiều mặt hàng thực phẩm khác.

Một số quốc gia như Ấn Độ đang tìm cách thích ứng bằng cách khuyến khích nông dân chuyển sang các loại cây trồng chịu hạn tốt hơn như đậu tương thay vì mía đường hay ngô vốn tiêu tốn nhiều nước.

Tuy nhiên, những giải pháp này chỉ có thể giảm thiểu phần nào thiệt hại. Tại các đô thị lớn ở châu Á, các chính quyền cũng đã bắt đầu chuẩn bị cho những hệ lụy khác của biến đổi khí hậu.

Nhiều thành phố từ Bangkok đến Tokyo đang lắp đặt các phòng làm mát công cộng, điều chỉnh giờ làm việc ngoài trời và xây dựng các kế hoạch ứng phó với nắng nóng cực đoan.

Philippines, quốc gia thường xuyên hứng chịu bão nhiệt đới, đang chuẩn bị cho một mùa bão được dự báo dữ dội hơn bình thường. Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên cũng cảnh báo nguy cơ cháy rừng nghiêm trọng có thể phá vỡ các hành lang đa dạng sinh học quan trọng trên khắp khu vực.

Cuộc chiến sinh tồn của hàng tỉ người

Ở huyện Chitwan của Nepal, ông Ramesh Chandra Puri đang thấp thỏm trước mùa lúa sắp tới. Những trận mưa trái mùa kéo dài đã làm gián đoạn vụ thu hoạch gần nhất của gia đình ông. Giờ đây, nguy cơ hạn hán lại đang hiện hữu.

“Nếu mùa hè quá khô hạn, chúng tôi sẽ phải khoan nước ngầm. Nhưng nếu nhiệt độ quá cao, ngay cả nước ngầm cũng không đủ cứu cây trồng”, người nông dân 63 tuổi nói. Tình cảnh tương tự đang diễn ra tại nhiều vùng nông thôn châu Á.

Tại Ấn Độ, khoảng 660 triệu người phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nông nghiệp. Chính phủ nước này đã tổ chức nhiều cuộc họp khẩn để xây dựng kế hoạch ứng phó với El Nino, bao gồm hỗ trợ nông dân chuyển đổi cây trồng và điều phối nguồn nước.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo sự kết hợp giữa nắng nóng cực đoan và El Nino có thể tạo ra tác động nghiêm trọng hơn dự báo. “Năm nay nhiệt độ đã ở mức rất cao ngay cả trước khi El Nino phát huy đầy đủ ảnh hưởng. Đây là sự kết hợp cực kỳ nguy hiểm”, chuyên gia chính sách nông nghiệp Devinder Sharma nhận định.

Nếu sản lượng nông nghiệp của Ấn Độ sụt giảm đáng kể, tác động sẽ không chỉ dừng lại trong nước. Là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, bất kỳ quyết định hạn chế xuất khẩu nào từ New Delhi cũng có thể gây chấn động thị trường lương thực toàn cầu.

Trong hoàn cảnh nhiều quốc gia sản xuất lớn khác như Thái Lan, Indonesia hay Việt Nam cũng đối mặt với rủi ro thời tiết, khả năng nguồn cung lương thực toàn cầu bị thu hẹp là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Dù vậy, giữa những dự báo ảm đạm vẫn tồn tại những nỗ lực thích ứng đáng ghi nhận.

Quay trở lại Chiang Mai, Koranut vẫn không từ bỏ hy vọng. Ông đang thử nghiệm các biện pháp mới như trồng cây che bóng, cải tiến hệ thống tưới tiêu và thay đổi phương thức canh tác nhằm bảo vệ những vườn cacao khỏi tác động của thời tiết cực đoan.

“Bất kỳ vấn đề nào cũng có giải pháp”, ông nói. “Điều quan trọng là chúng ta phải tiếp tục tìm kiếm giải pháp đó và không được bỏ cuộc”. Trong cuộc đua với biến đổi khí hậu, sự kiên cường của những người nông dân như Koranut có thể là tuyến phòng thủ cuối cùng bảo vệ an ninh lương thực của hàng tỉ người.

Dù các chính phủ đang chuẩn bị những kịch bản ứng phó và giới khoa học liên tục cảnh báo, thực tế cho thấy cuộc chiến với biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện của tương lai mà đã hiện hữu ngay trên những cánh đồng, đồn điền và bàn ăn của hàng tỷ người. Siêu El Nino, nếu diễn biến đúng như dự báo, sẽ không chỉ là một hiện tượng thời tiết cực đoan mà còn là phép thử đối với khả năng chống chịu của hệ thống lương thực toàn cầu.

Từ người nông dân trồng cacao ở Chiang Mai, người trồng lúa ở Nepal đến các nhà hoạch định chính sách tại New Delhi hay Bangkok, tất cả đều đang bước vào một cuộc đua với thời gian. Và đó cũng là lời nhắc nhở đối với Việt Nam: Thích ứng với biến đổi khí hậu không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu sống còn. Bởi trong một thế giới đang nóng lên từng ngày, khả năng bảo vệ mùa màng hôm nay sẽ quyết định sự ổn định của nền kinh tế và an ninh lương thực ngày mai.