Số hóa để giữ nghề mai An Nhơn Đông khỏi thất truyền!

Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới, TS. Trần Đức Thuận, giảng viên Khoa Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Công Thương TP.HCM, cho rằng điều cần giữ ở làng mai An Nhơn Đông không chỉ là những vườn mai hay dáng mai đẹp, mà còn là kho tri thức của người trồng và nghệ nhân.

Đó là kinh nghiệm chọn cây, tạo dáng, xử lý thân cành, nhận biết sâu bệnh, điều tiết thời điểm ra hoa hay ứng phó với những thay đổi bất thường của thời tiết. Nhiều kĩ năng được tích lũy sau hàng chục mùa mai, chủ yếu truyền từ người này sang người khác bằng cách “cầm tay chỉ việc”.

Vì vậy, theo ông Thuận, chuyển đổi số ở làng mai không nên chỉ dừng ở việc đưa máy móc hay nền tảng số vào sản xuất. Một việc quan trọng khác là ghi lại, hệ thống hóa và truyền lại những kinh nghiệm nghề đang nằm trong trí nhớ của các nghệ nhân.

Mai vàng An Nhơn Đông - từ sinh kế đến kí ức văn hóa

Với vùng An Nhơn, sắc vàng của mai từ lâu đã trở thành một dấu hiệu nhận diện. Cây mai hiện diện trong sinh kế và đời sống của nhiều gia đình. Để có một chậu mai đẹp, người trồng phải trải qua quá trình chăm sóc dài, đòi hỏi kinh nghiệm và khả năng “đọc” cây khó có thể học nhanh chỉ qua sách vở.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, phường An Nhơn Đông hiện thuộc tỉnh Gia Lai, trước đây thuộc thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. Đây là một trong những vùng trồng mai trọng điểm của khu vực An Nhơn.

Trước sắp xếp, xã Nhơn An có khoảng 1.600 hộ chuyên canh mai, phường Nhơn Hưng có khoảng 400 hộ. Khi hai địa bàn này được sáp nhập, An Nhơn Đông có trên 2.000 hộ trồng mai cảnh, với hàng triệu chậu mai.

Quy mô này cho thấy mai vàng không còn là sinh kế của một số nhà vườn riêng lẻ. Xung quanh cây mai đã hình thành chuỗi hoạt động từ trồng, tạo tác, dịch vụ đến trưng bày, giao thương và du lịch. Tổng doanh thu tại các làng mai Nhơn An, Nhơn Phong và một số khu vực lân cận được ước tính khoảng 154,5 tỉ đồng.

Tuy nhiên, theo TS. Trần Đức Thuận, phần khó nhìn thấy phía sau giá trị kinh tế chính là kinh nghiệm nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Một người trồng mai lâu năm có thể quan sát thân, lá, độ ẩm, thời tiết để quyết định cách chăm sóc phù hợp. Những phản xạ nghề nghiệp đó được hình thành sau nhiều năm và không phải lúc nào cũng được ghi chép thành quy trình.

Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, phương thức sản xuất thay đổi và người trẻ có thêm nhiều lựa chọn nghề nghiệp, việc lưu giữ những kinh nghiệm này trở nên cần thiết. Nếu tri thức chỉ nằm trong trí nhớ của một số người làm nghề lâu năm, nguy cơ thất truyền sẽ tăng khi quá trình truyền nghề bị gián đoạn.

Theo ông Thuận, đây là lí do chuyển đổi số cần bắt đầu từ câu hỏi: Những tri thức nào của làng nghề cần được lưu lại, thay vì chỉ tập trung vào việc trang bị công nghệ.

Mai vàng An Nhơn Đông và bài toán số hóa tri thức làng nghề

Với nghề trồng và tạo tác mai, công nghệ có thể hỗ trợ ở nhiều khâu. Cảm biến có thể đo độ ẩm, thiết bị ghi nhận nhiệt độ, phần mềm theo dõi thời tiết, hình ảnh giúp nhận diện sâu bệnh và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ dự báo.

Tuy nhiên, theo TS. Trần Đức Thuận, dữ liệu chỉ thực sự hữu ích khi được kết hợp với kinh nghiệm của người làm nghề.

Các kĩ thuật tạo dáng, chăm sóc cây hay nhận biết sâu bệnh có thể được ghi lại bằng hình ảnh, video và hệ thống theo từng giai đoạn. Những kinh nghiệm xử lý thời tiết, điều tiết thời điểm ra hoa cũng có thể được lưu lại theo từng điều kiện cụ thể.

Qua đó, kinh nghiệm của người trồng và nghệ nhân từng bước được hệ thống hóa thành nguồn tư liệu chung, phục vụ truyền nghề, đào tạo và giúp thế hệ sau tiếp cận nghề bài bản hơn.

TS. Trần Đức Thuận cho rằng nghệ nhân cần là một trong những chủ thể chính của quá trình này. Công nghệ làm nhiệm vụ ghi nhận, lưu trữ và mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng nội dung cốt lõi vẫn phải xuất phát từ người trực tiếp làm nghề.

Bảo tồn làng nghề không đồng nghĩa với giữ nguyên phương thức sản xuất cũ. Một nghệ nhân có thể vừa làm nghề, vừa tham gia truyền dạy. Nhà vườn ngoài chức năng sản xuất có thể trở thành điểm tham quan. Một cây mai ngoài giá trị thương mại cũng có thể đi kèm thông tin về nguồn gốc, tuổi đời, người tạo tác và kĩ thuật chăm sóc.

Lễ hội Mai vàng An Nhơn Đông lần thứ nhất năm 2026 phần nào cho thấy hướng phát triển này. Sự kiện trưng bày 150 tác phẩm, kết hợp trình diễn tạo dáng, giao lưu nghệ nhân, hoạt động văn hóa và du lịch cộng đồng. Địa phương cũng định hướng xây dựng thương hiệu Mai vàng An Nhơn gắn với du lịch cộng đồng.

Khi đó, cây mai có thể tạo thêm giá trị ngoài thị trường mua bán dịp Tết. Du khách đến nhà vườn không chỉ để mua cây mà còn có thể tìm hiểu kĩ thuật tạo dáng, nghe nghệ nhân kể chuyện nghề và trải nghiệm không gian sản xuất.

TS. Trần Đức Thuận đề xuất có thể xây dựng “bản đồ số Mai vàng An Nhơn Đông”, định danh các vùng trồng, nhà vườn, nghệ nhân, nhóm sản phẩm và câu chuyện nghề.

Những cây mai tiêu biểu có thể được lập hồ sơ số, ghi lại nguồn gốc, quá trình chăm sóc và tạo tác. Cùng với đó là thư viện số về kĩ thuật trồng, tạo tác mai và các chương trình đào tạo trực tuyến kết hợp thực hành tại nhà vườn.

Xa hơn, dữ liệu về đất, nước, thời tiết, sâu bệnh và lịch chăm sóc có thể được kết nối với kinh nghiệm thực tế của nghệ nhân để hỗ trợ người trồng đưa ra quyết định trong sản xuất.

Cách tiếp cận này cũng mở ra một kênh truyền nghề phù hợp hơn với người trẻ. Họ có thể tiếp cận kiến thức ban đầu qua nền tảng số, sau đó thực hành tại vườn dưới sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm. Ngược lại, người trẻ có kĩ năng công nghệ có thể hỗ trợ nghệ nhân ghi chép, chuẩn hóa và lưu trữ kiến thức nghề.

Bài toán này càng đáng chú ý khi An Nhơn Đông bước vào giai đoạn phát triển mới. Giai đoạn 2025-2030, phường đặt mục tiêu tốc độ tăng tổng giá trị sản phẩm bình quân hằng năm 10,5%; thương mại - dịch vụ tăng 9,3%; công nghiệp - xây dựng tăng 13,2%; thu nhập bình quân đến cuối nhiệm kỳ đạt 83,6 triệu đồng/người/năm. Địa phương cũng đặt mục tiêu mỗi năm thành lập mới 5 doanh nghiệp và tạo khoảng 300 việc làm.

Quá trình phát triển sẽ kéo theo thay đổi về hạ tầng, dịch vụ, không gian sản xuất và phương thức tổ chức kinh tế. Vì vậy, vấn đề không phải là giữ nguyên làng nghề như trước, mà là tìm cách để nghề mai thích ứng với điều kiện mới mà không đánh mất những giá trị đã được tích lũy.

Theo TS. Trần Đức Thuận, số hóa tri thức cũng chỉ có ý nghĩa khi được duy trì lâu dài. Dữ liệu phải thường xuyên được cập nhật, nghệ nhân phải tham gia và người làm nghề phải nhìn thấy lợi ích thực tế. Nếu chỉ dừng ở việc lập một nền tảng hoặc xây dựng vài bộ hồ sơ để trưng bày, hiệu quả bảo tồn sẽ khó bền vững.

Với An Nhơn Đông, những khu phố mới, mô hình du lịch mới hay nền tảng công nghệ mới có thể tiếp tục xuất hiện trong quá trình đô thị hóa. Nhưng tri thức của người trồng mai, kĩ năng của nghệ nhân và câu chuyện truyền nghề vẫn là phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất.

Số hóa không nhằm thay thế những kinh nghiệm cũ bằng công nghệ, mà giúp những kinh nghiệm ấy được lưu giữ, truyền lại và tiếp tục tạo giá trị trong một bối cảnh mới.