Steve Jobs trụ vững ở NeXT nhờ hợp đồng bí mật với CIA, trở lại Apple trong khải hoàn

CIA tiếp cận Steve Jobs để mua 20.000 máy tính NeXT

Năm 1986, khi CIA (Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ) bất ngờ xuất hiện tại trụ sở NeXT, công ty máy tính mới của Steve Jobs, Chiến tranh Lạnh vẫn đang ở giai đoạn căng thẳng.

Năm đó, Tổng thống Mỹ Ronald Reagan đang rót hàng tỉ USD cho Lầu Năm Góc, phần lớn dành cho các công nghệ mới, trong đó có hệ thống phòng thủ tên lửa và vệ tinh do thám. Một số người trong cộng đồng an ninh quốc gia khi ấy đã nhận ra tầm quan trọng của cuộc cách mạng máy tính đang diễn ra tại Thung lũng Silicon, cũng như lý do tại sao cần tận dụng nó.

Joe Romello và Jeff Harris là hai trong số những người đó. Làm việc cho “Chương trình B” của CIA, một sáng kiến tuyệt mật nhằm phát triển năng lực trinh sát bằng vệ tinh, họ tin rằng Steve Jobs có thể cung cấp những công nghệ quan trọng cho cộng đồng tình báo.

Steve Jobs thành lập NeXT vào năm 1985 sau khi bị buộc rời Apple.

Joe Romello và Jeff Harris muốn trực tiếp trao đổi với Steve Jobs về “các vấn đề liên quan đến quốc phòng, cụ thể là tình báo”. Cả hai không thể tiết lộ chi tiết vì đó là thông tin mật, nhưng muốn biết Steve Jobs có thể dành thời gian gặp họ hay không.

Song tại sao Steve Jobs, người trưởng thành trong phong trào phản văn hóa và từng thực hành Phật giáo dưới sự hướng dẫn của một thiền sư Zen, lại muốn gắn tương lai công ty với giới tình báo?

Ngày nay, khi Thung lũng Silicon và Lầu Năm Góc đang nối lại quan hệ, với hàng chục tỉ USD vốn đầu tư mạo hiểm chảy vào hàng trăm công ty khởi nghiệp quốc phòng mới, nhiều lãnh đạo công nghệ viện dẫn lòng yêu nước và mục tiêu phục hưng đất nước khi tìm kiếm các hợp đồng quân sự. Tuy nhiên trong quá khứ, lợi ích song phương mới là động lực thúc đẩy sự hợp tác.

Câu chuyện ít được biết đến về mối liên hệ giữa Steve Jobs và hoạt động tình báo của Mỹ đáng được nhắc lại. Nó cho thấy mối quan hệ giữa Thung lũng Silicon với giới tình báo và quốc phòng đã bắt đầu từ rất lâu, đồng thời có vai trò nhất định trong việc tạo nền tảng cho hệ điều hành của Apple sau này.

Steve Jobs không hoàn toàn bất ngờ khi biết CIA muốn nói chuyện với mình.

Ngoài việc thành lập NeXT, vào tháng 2/1986, Steve Jobs còn mua lại bộ phận đồ họa máy tính của Lucasfilm, nơi phát triển máy tính Pixar Image Computer. Khi nắm quyền kiểm soát công ty mới được tách ra từ Lucasfilm, Steve Jobs cũng tiếp quản một công nghệ mà ông có thể không ngờ tới. Pixar Animation Studios khi đó đang hợp tác với công ty quốc phòng ESL ở Thung lũng Silicon để phát triển riêng một hệ thống máy tính giúp các nhà phân tích tình báo xử lí và đánh giá hình ảnh vệ tinh.

Khi Steve Jobs gặp Robert Kohler (Chủ tịch ESL), hai người nhanh chóng trở nên thân thiết, theo lời Garry Fuller, khi đó làm việc tại ESL và sau này gia nhập NeXT.

Robert Kohler, một cựu quan chức cấp cao của CIA, nói với Steve Jobs rằng những gì máy tính NeXT được thiết kế để hỗ trợ sinh viên, giáo sư và các nhà nghiên cứu cũng chính là công việc mà giới tình báo thực hiện trong các cơ sở mật.

Joe Romello và Jeff Harris không gặp được Steve Jobs tại trụ sở NeXT trong chuyến thăm đầu tiên. Khi gặp Steve Jobs ở thành phố New York (Mỹ) sau này, Joe Romello không nói rõ ý định của CIA là gì.

Dù sao thì Steve Jobs cũng không muốn nghe. “Đừng nói cho tôi biết bất cứ điều gì mà tôi không được phép biết, vì tôi sẽ không thể nào quên được những gì đã nghe đâu”, Steve Jobs nói với Joe Romello.

Điều đó không thành vấn đề với Joe Romello. Ông đi thẳng vào yêu cầu: Mua các máy trạm NeXT cho một khách hàng không được tiết lộ danh tính.

“Ông có thể cung cấp bao nhiêu máy mỗi năm?”, Joe Romello hỏi.

“Đó là thông tin mật”, Steve Jobs đáp.

"Có hơn 20.000 máy không? Đó chính là số lượng tôi muốn mua: 20.000 chiếc. Tôi muốn nhận hàng ngay trong năm nay, nhưng với hai yêu cầu tùy chỉnh", Joe Romello nói.

Những tùy chỉnh mà Joe Romello yêu cầu sẽ không do Steve Jobs hay NeXT thực hiện. Khách hàng thuộc cộng đồng tình báo muốn chip nhanh hơn do Motorola cung cấp và một card đồ họa đặc biệt của Intel.

“Chúng tôi không bao giờ nói cho ông ấy biết mình thực sự muốn làm gì. Chúng tôi cũng không đưa cho ông ấy bản sao của con chip. Những thay đổi đó được chúng tôi thực hiện sau khi mua máy, thông qua các bên trung gian”, Joe Romello nói.

Steve Jobs có thể không biết chính xác CIA định làm gì với những chiếc máy tính của mình, nhưng cuối cùng ông được cấp quyền tiếp cận thông tin tối mật để có thể đến thăm các cơ sở mật.

Hợp đồng bí mật giúp NeXT trụ vững

Thực tế, NeXT lúc đó rất cần các đơn hàng để tồn tại. Công ty gặp nhiều khó khăn, phần lớn bắt nguồn từ tính cầu toàn của Steve Jobs. Khi được toàn quyền điều hành công ty, tính cầu toàn này của Steve Jobs có nguy cơ khiến NeXT ngày càng sa sút.

Máy trạm NeXT có giá quá cao với phần lớn khách hàng cá nhân. Steve Jobs từng kì vọng các trường đại học sẽ là nhóm khách hàng lớn, nhưng doanh số bán cho đối tượng này lại không đạt như mong đợi.

Khi ấy, NeXT chủ yếu trông chờ vào một hợp đồng với CIA, nhưng gần như không ai biết nó tồn tại.

NeXT chỉ tiết lộ công ty có hợp đồng với chính phủ liên bang Mỹ thông qua chương trình hợp tác với ESL. Ngay cả trong nội bộ chính phủ Mỹ, vai trò của CIA cũng được giữ kín.

Theo Dain Ehring, người cùng Joe Romello xử lí hợp đồng với NeXT, Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA) mới là đơn vị đứng tên mua chính thức.

“Không ai có danh thiếp”

Chỉ một số ít nhân viên NeXT biết chuyện gì đang diễn ra khi những vị khách bí ẩn từ Washington xuất hiện tại văn phòng. Họ hiểu rằng tốt nhất không nên đặt quá nhiều câu hỏi.

Được Steve Jobs tuyển từ Apple về NeXT, Dan’l Lewin nhớ lại có khoảng nửa tá nhóm khác nhau đến văn phòng, tất cả đều trông giống những đặc vụ mặc thường phục.

“Điều đáng chú ý là không ai có danh thiếp. Tất cả đều mỉm cười và chúng tôi đã trình diễn cho họ xem. Trong phòng cũng có nhân viên ESL, vì công ty này chịu trách nhiệm điều phối toàn bộ dự án. Sau đó, họ rời đi, vẫn mỉm cười và gật đầu, nhưng không nói thêm bất cứ điều gì”, Dan’l Lewin kể.

CIA đã mời một nhóm từ Sun Microsystems, công ty có quan hệ hợp tác với cơ quan tình báo này, để giúp NeXT đẩy mạnh sản xuấtmáy trạm. Trong tháng đầu tiên, NeXT chỉ sản xuất được 100 máy trạm. Sau đó, sản lượng tăng lên 1.500 máy mỗi tháng, rồi 5.000 máy.

Lúc xuất xưởng, những máy trạm này được chở bằng các xe tải không có dấu hiệu nhận diện đến kho của NeXT vào sáng sớm. Từ đây, chúng được chuyển tới một công ty bình phong của CIA để lắp các chip đã được tùy chỉnh và bộ xử lí đồ họa chuyên dụng.

Sau khi hoàn thiện, những máy trạm được đưa lên xe tải và chở đến cơ sở quân sự Moffett Field. Cuối cùng, chúng được chất lên những chiếc máy bay vận tải C-5 khổng lồ để vận chuyển tới các địa điểm bí mật.

Theo những người thuộc phía tình báo, ngay cả Steve Jobs cũng không biết chính xác những chiếc máy trạm của NeXT được đưa đi đâu và dùng vào việc gì. Thậm chí ngay cả những người chịu trách nhiệm mua máy trạm, gồm cả chính Joe Romello, cũng không biết trước cách chúng được sử dụng.

Máy trạm của NeXT được dùng để phân tích ảnh vệ tinh tình báo

Các máy trạm sau đó được chuyển cho những nhà phân tích của Văn phòng Trinh sát Quốc gia Mỹ (NRO), cơ quan phụ trách các hệ thống trinh sát không gian của Mỹ. NRO tận dụng màn hình độ phân giải cao và các chip chuyên dụng của máy trạm NeXT để phân tích ảnh vệ tinh, chẳng hạn phát hiện một quốc gia có điều chuyển quân hay đang xây dựng hầm phóng tên lửa hay không.

Các máy trạm NeXT cũng giúp chuyên gia phân tích tạo và chia sẻ bản báo cáo, thuyết trình cho nghị sĩ hoặc Tổng thống Mỹ, kết hợp video có lời thuyết minh, hình ảnh và chú thích.

Quan trọng không kém, những chiếc NeXTcube, máy trạm cao cấp của NeXT có thiết kế hình khối vuông đặc trưng, cho phép dữ liệu được chia sẻ giữa các mạng lưới tình báo, đưa những hình ảnh vừa thu thập đến tay quân nhân trên khắp thế giới. Nhờ đó, họ có thể phân tích dữ liệu gần như theo thời gian thực.

World Wide Web khi ấy vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. Song nhờ NeXT, cộng đồng tình báo về cơ bản đã có một mạng Internet hoạt động riêng.

“Lúc đó, chúng tôi không dùng từ Internet, mà gọi là mạng diện rộng hoặc một thuật ngữ tương tự”, Joe Romello nói.

Khi ngày càng nhiều quân nhân có thể trực tiếp nhìn thấy những hình ảnh này, họ không còn phải hoàn toàn phụ thuộc vào các bản phân tích do cơ quan tình báo cung cấp.

NeXT đưa dữ liệu tình báo thô trực tiếp đến tay các chỉ huy chiến trường tại căn cứ trên khắp thế giới. Theo Joe Romello, họ có thể tự diễn giải những hình ảnh đó “bằng chính mắt mình, gần như theo thời gian thực”.

Điều này thách thức văn hóa tình báo tập trung lâu đời của CIA. Joe Romello gọi đây là “hệ quả ngoài dự tính lớn nhất” của những chiếc máy tính mới.

NeXT được đưa vào hệ thống các cơ quan tình báo đúng vào thời điểm sứ mệnh của họ sắp thay đổi. Liên Xô tan rã năm 1991. Mỹ chuyển từ vị thế một trong hai siêu cường thành thế lực thống trị duy nhất trong thế giới xuất hiện những mối đe dọa mới: Các quốc gia bị xem là “bất hảo”, sự trỗi dậy của Trung Quốc và chủ nghĩa khủng bố.

Tuy nhiên, Steve Jobs không có ý định tiếp tục gắn bó lâu dài với thời kì mới đó. Ông đã hướng mắt tới một lĩnh vực nằm ngoài Lầu Năm Góc và CIA.

Jeff Harris, người từng cùng Joe Romello đến trụ sở NeXT, nhớ lại một cuộc gặp với Steve Jobs vào giữa thập niên 1990. Khi đó, Steve Jobs nói với Jeff Harris rằng: “Tôi sẽ định nghĩa lại ngành công nghiệp âm nhạc”.

Khi ấy là người đứng đầu NRO, Jeff Harris không hiểu Steve Jobs đang nói gì. Song cuối cùng ông cũng hiểu.

NeXTSTEP trở thành nền tảng cho các hệ điều hành của Apple

Năm 1996, Apple công bố kế hoạch mua lại NeXT, mở đường cho Steve Jobs trở lại công ty. Thương vụ được hoàn tất vào năm 1997.

Vài năm sau, Steve Jobs giành lại quyền kiểm soát toàn bộ Apple, đưa công ty đi theo quỹ đạo trở thành thương hiệu có giá trị nhất thế giới. Đúng như lời hứa, ông đã định nghĩa lại ngành công nghiệp âm nhạc với sự xuất hiện của iPod và iTunes.

NeXT bị lu mờ trong văn hóa đại chúng bởi Apple. Thế nhưng, công nghệ cốt lõi của hệ điều hành NEXTSTEP do NeXT phát triển đã trở thành nền tảng để Apple xây dựng Mac OS X, rồi tiếp tục được kế thừa trong iOS và các hệ điều hành khác.

Apple chưa bao giờ trở thành nhà thầu quân sự lớn như NeXT. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, chi tiêu quốc phòng giảm mạnh, giảm khoảng 30% trong thập niên 1990, đúng lúc thị trường máy tính cá nhân thương mại bùng nổ.

Khi lợi ích của Thung lũng Silicon bắt đầu đi theo hướng khác với giới quân sự và tình báo, mối liên hệ này dần suy yếu.

Giờ đây, khi chính quyền Trump đề xuất ngân sách quốc phòng 1.500 tỉ USD cho tài khóa 2027 (từ ngày 1/10/2026 đến 30/9/2027) và Lầu Năm Góc đẩy mạnh đầu tư vào các công nghệ mới, gồm cả AI, Thung lũng Silicon đang khởi động lại mối quan hệ đó.

Tác động lâu dài nhất từ giai đoạn hợp tác ngắn ngủi giữa Steve Jobs và giới an ninh quốc gia có lẽ là giúp doanh nhân mang tính biểu tượng nhất Thung lũng Silicon có thêm thời gian để trở lại Apple.

Dain Ehring, người rời cộng đồng tình báo năm 1990 để làm việc cùng Steve Jobs tại NeXT, nói rằng hoạt động hợp tác với các cơ quan tình báo đã cho huyền thoại công nghệ này “thêm 5 năm để củng cố và phát triển doanh nghiệp; chứng minh với cổ đông và thị trường rằng ông là một nhà lãnh đạo doanh nghiệp thực thụ, chứ không chỉ là cậu nhóc gặp may và biết cách bán hàng”.

“Nếu NRO không tạo điều kiện giúp Steve Jobs trưởng thành, ông ấy đã không trở lại Apple với tư cách CEO để vực dậy công ty”, Dain Ehring nhấn mạnh.