Sửa Luật Hiến mô, tạng: Siết chặt pháp lí, đảm bảo công bằng

Trong phiên thảo luận toàn thể tại hội trường Quốc hội vào sáng 2/11 về dự thảo Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) các đại biểu Quốc hội đã đưa ra nhiều ý kiến đóng góp sâu sắc, mang tính xây dựng cao. Việc sửa đổi hành lang pháp lí liên quan đến hiến ghép mô tạng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, cấp thiết nhằm bảo vệ tối đa quyền con người, phòng chống nguy cơ mua bán tạng trái phép và lan tỏa giá trị nhân văn cao đẹp của nghĩa cử hiến tạng cứu người.

Yêu cầu bảo vệ quyền lợi người hiến

Dự thảo Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) trình Quốc hội lần này nhận được sự quan tâm rất lớn từ cử tri và dư luận xã hội. Việc lấy ý kiến diễn ra trong bối cảnh các hành vi tiêu cực, trục lợi bất chính liên quan đến mô tạng cũng như hoạt động của tội phạm mua bán người, tội phạm xuyên quốc gia vẫn diễn biến phức tạp trên phạm vi khu vực và thế giới.

Đại biểu Quốc hội Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai) mở đầu bài phát biểu bằng việc nhấn mạnh ý nghĩa cao cả của việc hiến mô, tạng. Theo đại biểu, đây là nghĩa cử vô cùng cao đẹp, trao thêm cơ hội sống và hồi sinh cuộc đời cho người bệnh nặng. Trách nhiệm tối cao của pháp luật là phải bảo vệ, lan tỏa nghĩa cử ấy bằng những quy định đủ chặt chẽ, rõ ràng. Chỉ khi có hành lang pháp lý nghiêm ngặt, người dân mới tin tưởng đăng kí hiến tặng, người hiến được bảo vệ an toàn và các thầy thuốc mới có cơ sở pháp lí vững chắc để yên tâm cứu chữa bệnh nhân.

Đồng tán thành quan điểm này, đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng sự quan tâm và phản biện của dư luận đối với dự thảo luật là điều dễ hiểu. Nguyên nhân là do các quy định này tác động trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng của người dân, đặc biệt là đối tượng trẻ em nhạy cảm. Dù cơ sở y tế nơi ông làm Giám đốc không phải là đơn vị thực hiện ghép tạng, nhưng dưới góc độ của bác sĩ lâm sàng, ông thấu hiểu sâu sắc nỗi đau đớn và sự chờ đợi cơ hội sống duy nhất của bệnh nhân giai đoạn cuối. Đồng thời, đại biểu cũng chia sẻ với lo âu của xã hội trước tình trạng mua bán tạng hay nguy cơ bắt cóc trẻ em.

Từ thực tế đó, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh, cơ quan quản lí không nên né tránh hoặc có góc nhìn cực đoan trước những mặt trái. Thay vào đó, việc sửa đổi luật phải hướng tới hoàn thiện hành lang pháp lí theo hướng chặt chẽ hơn. Quy định mới một mặt phải bịt kín mọi kẽ hở để chống lại hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật, mặt khác không được khép lại cánh cửa hi vọng sống của hàng ngàn người bệnh đang giành giật sự sống.

Bảo vệ tối đa người dưới 18 tuổi và loại bỏ áp lực gia đình

Một trong những nội dung gây nhiều tranh luận nhất trong dự thảo luật sửa đổi lần này là các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi. Việc Chính phủ tiếp thu, điều chỉnh các điều khoản theo hướng thận trọng nhận được sự đánh giá cao từ phía các đại biểu Quốc hội.

Phân tích sâu về nội dung này, đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị Ban soạn thảo cần làm rõ nguyên tắc: Việc bỏ quyền đăng ký hiến tạng không đồng nghĩa với việc cấm tuyệt đối mọi trường hợp hiến mô của người dưới 18 tuổi. Cụ thể, Điều 10 của dự thảo Luật quy định chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên mới được đăng kí hiến mô, bộ phận cơ thể. Tuy nhiên, điểm đ khoản 1 Điều 12 vẫn cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột trong trường hợp không có người hiến trưởng thành phù hợp và được sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người đại diện. Bên cạnh đó, Điều 12 và Điều 20 vẫn cho phép lấy mô, tạng sau chết brain hoặc chết tuần hoàn nếu người đại diện đồng ý.

Đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị giải thích rõ sự phân biệt này, đồng thời bổ sung cơ chế ghi nhận ý kiến của người dưới 18 tuổi theo khả năng nhận thức thực tế. Đại biểu nhấn mạnh nguyên tắc: Tuyệt đối không lấy mô khi người đó có khả năng nhận thức và thể hiện sự phản đối. Pháp luật không được để tình cảm hay trách nhiệm gia đình biến thành áp lực ép buộc một người phải hiến tặng bộ phận cơ thể.

Góp ý cụ thể ở góc độ chuyên môn y khoa, bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu đề xuất chia đối tượng hiến tạng làm hai nhóm riêng biệt để thiết lập các "nút chặn" pháp lí hiệu quả:

Đối với nhóm người hiến sống khỏe mạnh: Đại biểu đề nghị cấm tuyệt đối việc hiến các mô, bộ phận cơ thể không có khả năng tái tạo hoặc gây nguy hiểm trực tiếp tính mạng. Với trẻ dưới 18 tuổi chưa phát triển hoàn chỉnh cũng nên cấm hiến tạng, trừ trường hợp đặc biệt trong chuyên khoa được đánh giá không ảnh hưởng phát triển (như mô tái sinh là máu, tế bào gốc tạo máu). Quá trình lấy chỉ thực hiện khi có sự đồng ý của bản thân, gia đình, hiến cho người cùng huyết thống gần, có giám định ADN và không còn phương án khác khả thi. Bác sĩ Hiếu nhấn mạnh quy định giám định ADN chính là "nút chặn" quan trọng nhằm ngăn chặn kẻ xấu bắt cóc trẻ mồ côi hoặc giả dạng con nuôi. Với người từ 18 đến 25 tuổi, đề nghị quy định chỉ được cho tặng người cùng huyết thống. Người trên 25 tuổi hiến cho người ngoài gia đình phải chịu sự giám sát của Hội đồng độc lập, không liên quan ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Đối với nhóm người hiến không còn khả năng sống, chết não: Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu nêu rõ việc xác định chết não phải được Hội đồng độc lập đánh giá theo tiêu chuẩn chặt chẽ quốc tế. Với trẻ dưới 18 tuổi, đề nghị hạn chế hiến tạng, trừ trường hợp đặc biệt khi có sự đồng ý của gia đình và chỉ hiến cho người cùng huyết thống dưới sự giám sát của Hội đồng độc lập. Với người trên 18 tuổi, cấm tuyệt đối lấy tạng của người đã có văn bản từ chối hiến. Trường hợp khác phải đảm bảo đã được gia đình đồng ý và thực hiện dưới sự giám sát của Hội đồng độc lập.

Nâng cao vai trò Hội đồng tư vấn và kiểm soát quy trình chết não

Để tránh nguy cơ lạm quyền hoặc vi phạm đạo đức y khoa, cả hai đại biểu đều nhấn mạnh yêu cầu xác lập vai trò thực chất, độc lập của Hội đồng tư vấn lấy, ghép mô.

Đại biểu Trịnh Xuân An phân tích: Việc đồng ý hiến và kết luận đủ điều kiện lấy mô là hai yêu cầu độc lập, phải đồng thời được đáp ứng. Người hiến hoặc người đại diện quyết định việc tự nguyện hiến theo pháp luật; Hội đồng đánh giá điều kiện pháp lí, chuyên môn, mức độ an toàn và nguy cơ bị lợi dụng chứ không quyết định thay ý chí người hiến. Đặc biệt, với người hiến dưới 18 tuổi, bắt buộc phải có kết luận bằng văn bản của Hội đồng làm rõ nguy cơ trước mắt và lâu dài, tính tự nguyện, căn cứ xác định không có người hiến trưởng thành phù hợp và dấu hiệu xung đột lợi ích. "Khi chưa đủ căn cứ hoặc còn nghi vấn thì chưa được tiến hành", ông An nhấn mạnh.

Một kiến nghị quan trọng khác được đại biểu Trịnh Xuân An đề cập là kiểm soát chặt quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn, ngăn chặn việc lợi dụng để phạm tội. Trả lời lo ngại của dư luận về việc có người cố ý dùng thuốc hay can thiệp làm người bệnh chết rồi hợp thức hóa việc lấy tạng, đại biểu An nhấn mạnh quan điểm mọi người bệnh phải được điều trị, cấp cứu đầy đủ. Khả năng hiến tạng không được chi phối quyết định điều trị. Hội đồng có nhiệm vụ xác định tình trạng chết theo tiêu chuẩn chuyên môn; không có quyền cho phép làm người bệnh chết để lấy tạng.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị luật đặt ra nguyên tắc bắt buộc về kiểm tra nguyên nhân, diễn biến bệnh; rà soát thuốc và các can thiệp; loại trừ yếu tố có thể làm sai lệch đánh giá, nhất là ảnh hưởng có khả năng hồi phục do thuốc khi xác định chết não. Quy trình chuyên môn phải ghi nhận đầy đủ thời điểm, kết quả, người thực hiện và kết luận để kiểm tra, truy xuất. Cố ý tước đoạt tính mạng để lấy tạng phải được xem xét xử lý theo pháp luật hình sự. Biên bản Hội đồng không thể hợp pháp hóa hành vi phạm tội. Khi có dấu hiệu bất thường, phải phối hợp ngay với cơ quan thẩm quyền để bảo toàn hồ sơ chứng cứ.

Bổ sung về trường hợp này, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cho biết nếu là tử vong không rõ nguyên nhân, tai nạn, nghi ngờ bạo hành hay người lang thang không gia đình, bắt buộc phải có kết luận của pháp y và cơ quan điều tra khẳng định không có dấu hiệu hình sự trước khi được xét hiến. Ngoài ra, đại biểu Hiếu chỉ ra bất cập trong hiến giác mạc: Đây là mô duy nhất lấy sau khi mất, việc hiến mang tính nhân đạo minh bạch nhất, nhưng nghịch lý là nhu cầu chờ ghép ở Việt Nam vô cùng lớn trong khi nguồn sử dụng chủ yếu phải nhập từ nước ngoài với giá rất đắt đỏ.

Đảm bảo công bằng trong phân bổ tạng và minh bạch chi phí hiến ghép mô tạng

Trong các vấn đề vừa đề cập, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh yếu tố mang tính quyết định đến niềm tin của người dân, đó là sự công bằng trong tiếp cận tạng ghép và sự minh bạch trong chi phí.

Về công bằng, nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã nêu rất rõ, phân bổ tạng phải dựa trên tiêu chí lâm sàng và đạo đức, tuyệt đối không dựa trên khả năng tài chính. Việc phân bổ phải công bằng, minh bạch, có thể kiểm chứng. Đại biểu đề xuất thay vì để con người tự quyết định bằng cảm tính, cần ứng dụng máy tính với thuật toán tự động chấm điểm dựa trên mức độ cấp cứu, thời gian chờ đợi, sự tương thích miễn dịch và ưu tiên cho trẻ em. Để chống tiêu cực, quy định còn nêu rõ ê-kíp lấy tạng không được biết người nhận là ai, mọi trường hợp ngoại lệ đều phải được Hội đồng Quốc gia phê duyệt và công khai trên hệ thống.

Về chi phí, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu khẳng định nguyên tắc "tạng hiến là vô giá". Chi phí người bệnh chi trả chỉ là phí dịch vụ bao gồm điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép. Tất cả chi phí này cần được công khai minh bạch để làm căn cứ cho Bảo hiểm y tế thanh toán theo tỉ lệ, giúp người nghèo có thêm cơ hội tiếp cận kỹ thuật y khoa hiện đại.

Tinh thần quan trọng nhất được các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh là Luật phải bảo vệ tối đa sức khỏe, sinh mệnh người dân Việt Nam, tạo cơ hội cứu chữa an toàn và thiết lập cơ chế hữu hiệu ngăn chặn tình trạng cưỡng ép hiến, mua bán, ghép tạng trái pháp luật.