Tân Lãnh tụ Tối cao của Iran đã âm thầm xây dựng uy tín ra sao?
Ông Mojtaba Khamenei, 56 tuổi, vừa chính thức bước lên vị trí Lãnh tụ Tối cao của Cộng hòa Hồi giáo Iran sau sự ra đi của người cha là Ali Khamenei.
Trái ngược với hình ảnh của những chính khách thường xuyên xuất hiện trên các phương tiện truyền thông với những bài diễn thuyết nảy lửa, ông Mojtaba chọn cho mình một lối sống vô cùng kín đáo.
Ông chưa từng nắm giữ bất kỳ chức vụ chính thức nào trong bộ máy chính phủ, hiếm khi trả lời phỏng vấn hay phát biểu trước công chúng, và hình ảnh của ông trên các phương tiện truyền thông đại chúng cũng vô cùng thưa thớt.
Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng của ông bên trong hệ thống chính trị và tôn giáo của Iran đã được định hình vững chắc từ nhiều thập kỷ qua thông qua một tư duy chiến lược trầm tĩnh, sự uyên thâm về học thuật và một mạng lưới kết nối sâu rộng.
Những năm tháng hoa niên giữa khói lửa và quá trình rèn giũa tư duy học thuật
Hành trình cuộc đời của tân Lãnh tụ Tối cao bắt nguồn từ thành phố Mashhad nằm ở phía đông bắc Iran - nơi ông chào đời vào ngày 8.9.1969.
Là người con thứ hai trong một gia đình có sáu anh chị em, Mojtaba Khamenei sớm nhận được sự giáo dục nền tảng vững chắc. Ông theo học bậc trung học tại trường tôn giáo Alavi danh tiếng ở thủ đô Tehran - nơi đặt những viên gạch đầu tiên cho tư duy triết học và niềm tin tôn giáo của ông. Những bài học tại Alavi đã gieo mầm cho một trí tuệ ham học hỏi và một nhân sinh quan sâu sắc về các giá trị truyền thống.
Bước ngoặt lớn đầu tiên trong cuộc đời đến vào năm 17 tuổi khi ông đã tình nguyện ra tiền tuyến và phục vụ trong Tiểu đoàn Habib ibn Mazaher thuộc Sư đoàn Mohammad Rasulollah số 27 ở Tehran.
Giữa những năm tháng khói lửa của cuộc chiến tranh Iran - Iraq, một giai đoạn lịch sử thiêng liêng được quốc gia này tôn vinh là "Cuộc phòng thủ thiêng liêng", ông đã kề vai sát cánh cùng các chiến binh nơi tiền tuyến ác liệt. Trải nghiệm thực tế tại chiến trường khốc liệt kéo dài nhiều năm này đã hun đúc nên một tinh thần thép, một sự thấu hiểu sâu sắc về cái giá của hòa bình và định hình một góc nhìn vô cùng thận trọng của ông đối với các cường quốc phương Tây.
Sau khi rời quân ngũ, Mojtaba Khamenei dành toàn bộ tâm huyết cho con đường học thuật, bắt đầu những bước đi đầu tiên tại Chủng viện Ayatollah Mojtahedi Tehrani. Năm 1989, ông chuyển đến thành phố thánh Qom - trung tâm thần học lớn nhất của người Hồi giáo dòng Shia - để nghiên cứu chuyên sâu.
Hành trình học vấn của ông trải dài qua nhiều thập kỷ, luân chuyển giữa Qom và Tehran, dưới sự dẫn dắt của những bậc thầy uy tín nhất trong giới giáo sĩ như Đại Ayatollah Sheikh Javad Tabrizi, Hossein Vahid Khorasani, Seyyed Musa Shobeiri Zanjani và chính cha mình. Điều đáng chú ý trong chặng đường tu học của ông là quyết định lùi thời điểm khoác áo choàng giáo sĩ cho đến tận năm 30 tuổi.
Sự kiên trì rèn giũa đã giúp ông nhanh chóng chứng minh được năng lực trí tuệ xuất chúng. Trong hệ thống chủng viện, việc được công nhận với tước hiệu "Ayatollah" và trực tiếp đứng bục giảng các lớp học cấp cao (dars-e kharej) là minh chứng rõ nét nhất cho trình độ uyên thâm về luật học và các nguyên tắc Hồi giáo. Trong hơn 17 năm ròng rã, ông đều đặn đứng bục giảng, truyền đạt những bài giảng sắc sảo về luật học Hồi giáo và lý luận pháp lý cấp cao.
Giới học giả tôn giáo và các sinh viên thường nhắc đến thói quen làm việc vô cùng nghiêm cẩn của ông. Ông luôn trình bày những ghi chú viết tay chi tiết bằng tiếng Ả Rập, liên tục đặt ra các câu hỏi phản biện sắc bén nhắm vào những quan điểm đã bám rễ lâu đời. Phong cách giảng dạy của ông được đánh giá cao nhờ sự độc lập trong tư duy trí tuệ, lập luận logic kỷ luật thép và sự đề cao tuyệt đối tính rành mạch về mặt phương pháp luận.
Lớp học của ông từng thu hút sự quan tâm khổng lồ, điển hình như vào đầu năm học 2023, đã có tới hơn 1.300 sinh viên đăng ký theo học. Giữa lúc tầm ảnh hưởng học thuật đang ở mức rực rỡ nhất, ông quyết định chủ động đình chỉ các lớp học quy mô lớn của mình vì những lý do tâm linh sâu sắc.
Động thái lùi bước đầy bất ngờ này nhằm mục đích nhường không gian cho các học giả khác trong thời điểm nhiều giáo sĩ đang gặp khó khăn trong việc duy trì lớp học, qua đó ông nhận được sự tôn trọng rất lớn từ toàn thể cộng đồng chủng viện.
Quyền lực tĩnh lặng và mạng lưới kết nối chiến lược
Sự vắng bóng của Ayatollah Mojtaba Khamenei trên các diễn đàn công khai chưa bao giờ đồng nghĩa với việc ông thiếu đi sức nặng trên bàn cờ chính trị. Giới quan sát quốc tế và các nhà ngoại giao lão luyện luôn nhìn nhận ông là một nhân vật có tiếng nói mang tính quyết định phía sau hậu trường.
Các tài liệu ngoại giao của Mỹ bị rò rỉ vào cuối những năm 2000 từng mô tả ông là một nhân vật sở hữu năng lực vượt trội và vô cùng mạnh mẽ bên trong hệ thống lãnh đạo của Iran.
Qua nhiều năm tháng làm việc cận kề người cha quá cố, ông đã tích lũy được một vốn hiểu biết sâu rộng về nghệ thuật quản trị quốc gia. Ông am tường các phương thức vận hành của guồng máy hành chính khổng lồ, đồng thời duy trì mối quan hệ làm việc trơn tru với các quan chức cấp cao thuộc nhiều thế hệ khác nhau. Sự tinh tế trong cách thức giao tiếp và năng lực điều hòa các quan điểm đa dạng đã giúp ông xây dựng một mạng lưới ảnh hưởng bền chặt mà không cần phô trương quyền lực.
Sự am hiểu của tân Lãnh tụ Tối cao trải rộng trên nhiều lĩnh vực trọng yếu của đất nước. Theo những người từng tiếp xúc với ông, Mojtaba Khamenei dành sự quan tâm sâu sắc đến các chính sách kinh tế vĩ mô, vấn đề an ninh lương thực, phát triển nhà ở, cải cách nông nghiệp và những xu hướng công nghệ tiên phong như trí tuệ nhân tạo. Sự nhạy bén này giúp ông có cái nhìn toàn diện về những yếu tố cần thiết để duy trì sự tự cường của nền kinh tế quốc gia trước những áp lực từ bên ngoài.
Ông hiểu rõ rằng sức mạnh của một quốc gia phải được xây dựng trên một nền tảng kinh tế vững chắc, năng lực tự chủ về công nghệ và khả năng đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của người dân. Tư duy chiến lược của ông là sự kết hợp hài hòa giữa các nguyên tắc truyền thống và những đòi hỏi khắt khe của một thế giới đang biến đổi không ngừng.
Song hành cùng sự am tường về quản lý đối nội, ông còn sở hữu một mạng lưới kết nối chiến lược vững chắc với các lực lượng quân sự và các phong trào thuộc Trục Kháng chiến trong khu vực.
Hồ sơ của Ayatollah Mojtaba Khamenei ghi nhận những mối quan hệ gần gũi với cố tư lệnh huyền thoại Qassem Soleimani và cố thủ lĩnh tối cao phong trào Hezbollah Seyyed Hassan Nasrallah. Những sự giao thiệp mật thiết này cho thấy ông thấu hiểu sâu sắc các phương thức vận hành chiến lược và bài toán an ninh địa chính trị của Iran. Ông nắm rõ cách thức triển khai sức mạnh răn đe, nghệ thuật thiết lập các liên minh khu vực và phương thức bảo vệ các lợi ích cốt lõi của quốc gia trước những mối đe dọa thường trực.
Trọng trách chèo lái quốc gia trước thách thức thời đại
Việc Hội đồng Chuyên gia, cơ quan gồm các giáo sĩ cấp cao, chính thức bỏ phiếu lựa chọn ông làm người kế vị cho thấy sự công nhận tuyệt đối của giới tinh hoa đối với năng lực học thuật và bản lĩnh lãnh đạo của ông.
Đối với hệ thống chính trị của Cộng hòa Hồi giáo Iran, vai trò của Lãnh tụ Tối cao được quyết định dựa trên uy tín tôn giáo và năng lực dẫn dắt. Bản thân cha ông, Đại Ayatollah Ali Khamenei, cũng đã trải qua một quá trình thăng tiến tương tự khi trở thành Lãnh tụ Tối cao thứ hai của Iran vào năm 1989. Sự lựa chọn này của Hội đồng Chuyên gia đảm bảo một quá trình chuyển giao quyền lực diễn ra ổn định, duy trì tính liên tục của hệ thống nhà nước giữa thời khắc lịch sử chứa đựng nhiều biến số.
Đại Ayatollah Mojtaba Khamenei bước lên vị trí quyền lực cao nhất vào độ tuổi 56, đối mặt với một tình thế địa chính trị vô cùng phức tạp. Ông tiếp nhận trọng trách lèo lái đất nước ngay sau khi trải qua những mất mát cá nhân to lớn chưa từng có. Thách thức trước mắt của vị Lãnh tụ Tối cao mới là vô cùng to lớn và cấp bách. Mới đây, giới chức quốc phòng Israel đã công khai tuyên bố rằng bất kỳ ai kế vị vị trí lãnh đạo tối cao của Iran đều sẽ trở thành mục tiêu triệt hạ ưu tiên.
Lời đe dọa trực diện này đặt ông vào một tình thế nguy hiểm thường trực, đòi hỏi những quyết sách quân sự và ngoại giao cực kỳ khôn khéo. Ông phải đảm đương nhiệm vụ bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, duy trì và củng cố khả năng răn đe chiến lược của Tehran mà không đẩy toàn bộ khu vực vào một vòng xoáy xung đột vượt tầm kiểm soát.
Việc thiết lập các ranh giới đỏ rõ ràng và sử dụng hiệu quả các công cụ sức mạnh quốc gia sẽ là bài toán thử thách bản lĩnh của ông ngay trong những ngày đầu nhậm chức.
Bên cạnh mặt trận an ninh quốc phòng, trọng trách của ông còn bao trùm việc chèo lái nền kinh tế quốc gia vượt qua các khó khăn hiện tại. Ông phải tìm ra các giải pháp thúc đẩy sự phát triển nội tại, tối ưu hóa các nguồn lực quốc gia để nâng cao đời sống cho người dân trong một môi trường kinh tế quốc tế đầy rẫy sự khắc nghiệt.
Nhiệm vụ củng cố sức mạnh nền tảng của nhà nước Cộng hòa Hồi giáo, đảm bảo sự gắn kết chặt chẽ trong mọi tầng lớp xã hội và tiếp tục khẳng định vị thế vững chắc của Iran trên trường quốc tế sẽ là những bài kiểm tra lớn nhất đối với năng lực quản trị của ông.
