Tân sinh viên thời AI: Đừng để chatbot học thay mình
Khi một số đại học bắt đầu đưa chatbot AI vào lớp học, thậm chí để công nghệ đảm nhiệm một phần hoạt động vốn do giảng viên hướng dẫn, các tân sinh viên đứng trước một thay đổi lớn về cách học.
Với tân sinh viên Việt Nam, AI có thể là “trợ giảng” hữu ích trong hành trình đại học, nhưng nếu quá phụ thuộc vào công cụ này, người học có nguy cơ mất đi những kĩ năng quan trọng nhất như tư duy độc lập, khả năng tranh luận và kết nối với con người.
Khi chatbot bước vào lớp học đại học
AI đang nhanh chóng chuyển từ một công cụ hỗ trợ cá nhân thành một thành phần trong hoạt động giảng dạy tại các trường đại học. Một ví dụ đáng chú ý đến từ Macquarie University ở Australia, nơi chatbot có tên Virtual Peer được đưa vào hoạt động học tập hằng tuần của hai học phần tâm lí học bắt buộc.
Virtual Peer được lập trình để đặt câu hỏi cho sinh viên và hướng dẫn họ thực hiện các bài tập dựa trên tình huống. Trường cho biết công cụ này được xây dựng với sự tham gia của các nhà giáo dục và sử dụng những nội dung do giảng viên cung cấp, kiểm tra, qua đó được thiết kế chuyên biệt hơn so với các công cụ AI phổ thông.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của chatbot trong lớp học cũng đặt ra câu hỏi về vai trò của con người trong giáo dục đại học. Theo thông tin từ Macquarie, các hoạt động với AI cũng như những nội dung học tập chính như bài đọc trực tuyến, câu hỏi trắc nghiệm và video đều không bắt buộc. Sinh viên vẫn được đánh giá thông qua các bài nghiên cứu và kì thi riêng.
Nhưng với những sinh viên phải học trực tuyến, trải nghiệm lại có thể rất khác. Trước đây, các lớp học trực tuyến của hai học phần này có những buổi hướng dẫn tự chọn hằng tuần với giảng viên được trả phí thông qua Zoom. Sau khi thay đổi, phần nội dung này chủ yếu được chuyển sang Virtual Peer cùng các hoạt động và video trực tuyến.
Một sinh viên cho biết cảm thấy mình bị thiệt thòi khi phải học theo hình thức trực tuyến do những vấn đề liên quan đến cấu trúc chương trình. Thay vì thảo luận nhóm hoặc được giảng viên hướng dẫn, sinh viên này cho rằng mình đang tham gia một hoạt động với robot.
Câu chuyện trên cho thấy AI có thể giải quyết một số vấn đề về quy mô và khả năng cung cấp hỗ trợ liên tục, nhưng không dễ thay thế hoàn toàn những giá trị của tương tác trực tiếp.
Một số chuyên gia giáo dục cũng cảnh báo rằng người học cần sự tương tác với con người. Nếu mọi hoạt động đều được chuyển sang “gia sư ảo”, mức độ gắn kết của sinh viên với môn học, giảng viên và cộng đồng học tập có thể trở thành vấn đề.
Đây là điều tân sinh viên Việt Nam cần đặc biệt lưu ý. Bước vào đại học không chỉ là chuyển từ sách giáo khoa sang giáo trình chuyên ngành. Đây còn là giai đoạn hình thành phương pháp tư duy, kĩ năng giao tiếp, khả năng làm việc nhóm và xây dựng mạng lưới quan hệ nghề nghiệp.
AI có thể trả lời câu hỏi trong vài giây, nhưng không thể thay thế hoàn toàn một cuộc tranh luận với bạn học, một lần trình bày trước lớp hay cuộc trao đổi trực tiếp với giảng viên.
Tân sinh viên đừng biến AI thành “người học hộ”
Sự phát triển nhanh của AI khiến một nghịch lí xuất hiện là công cụ càng thông minh, người học càng phải chủ động hơn. Một chatbot có thể giải thích một khái niệm, tóm tắt tài liệu, đưa ra ví dụ, gợi ý cấu trúc bài viết hoặc đóng vai người đối thoại để sinh viên luyện tập. Nhưng nếu ngay từ đầu đại học, sinh viên đã hình thành thói quen đưa toàn bộ bài tập cho AI xử lí, công cụ này có thể vô tình làm suy yếu chính năng lực mà trường đại học muốn đào tạo.
Vì vậy, nguyên tắc đầu tiên dành cho tân sinh viên là hãy tự suy nghĩ trước khi hỏi AI. Khi gặp một vấn đề khó, thay vì lập tức yêu cầu chatbot đưa ra đáp án, sinh viên nên tự xác định mình đã biết gì, chưa biết gì và đang mắc ở bước nào. Sau đó, AI có thể được sử dụng để giải thích phần chưa hiểu, đưa ra cách tiếp cận khác hoặc đặt câu hỏi ngược lại để kiểm tra khả năng lập luận. Cách sử dụng này biến AI thành một “trợ giảng”, thay vì một “người làm bài”.
Nguyên tắc thứ hai là luôn kiểm chứng thông tin. AI có thể tạo ra câu trả lời nghe rất thuyết phục nhưng vẫn có khả năng sai, thiếu bối cảnh hoặc đưa ra thông tin không có căn cứ. Với những ngành liên quan đến luật, y tế, tài chính, kĩ thuật hay nghiên cứu khoa học, việc sao chép một câu trả lời của AI mà không kiểm tra nguồn có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng.
Tân sinh viên nên tập thói quen hỏi AI như thông tin này đến từ đâu, có tài liệu nào chứng minh, nguồn có đáng tin cậy không và liệu có cách giải thích nào khác hay không.
Nguyên tắc thứ ba là không dùng AI để né tránh việc học những kĩ năng nền tảng. Một sinh viên ngành kinh tế vẫn cần biết đọc và phân tích số liệu dù AI có thể tạo báo cáo. Sinh viên ngành công nghệ thông tin vẫn cần hiểu logic lập trình dù chatbot có thể viết mã. Người học ngoại ngữ vẫn phải luyện nghe, nói và viết thay vì chỉ yêu cầu AI sửa toàn bộ bài. Sinh viên luật vẫn cần đọc văn bản pháp luật gốc thay vì chỉ dựa vào bản tóm tắt của AI. Những kĩ năng này có thể mất nhiều thời gian để hình thành, nhưng chính chúng tạo nên năng lực nghề nghiệp lâu dài.
Đại học không chỉ là nơi để lấy đáp án
Một thay đổi quan trọng khác mà AI mang lại là cách sinh viên nhìn nhận giá trị của trường đại học. Khi chatbot có thể giải thích hàng triệu khái niệm và tạo nội dung gần như tức thì, việc chỉ tiếp nhận kiến thức không còn là lợi thế lớn nhất của một chương trình đại học. Giá trị ngày càng nằm ở khả năng đặt câu hỏi, đánh giá thông tin, giải quyết vấn đề, làm việc với người khác và vận dụng kiến thức vào những tình huống thực tế.
Đó cũng là lí do tân sinh viên không nên bỏ qua các hoạt động trực tiếp tại trường, ngay cả khi có thể học nhanh hơn ở nhà với AI. Hãy đi học, đặt câu hỏi, tham gia thảo luận, làm việc nhóm, tìm giảng viên để trao đổi khi gặp vấn đề và chủ động kết nối với những người cùng ngành. Những tương tác tưởng như mất thời gian này có thể trở thành một trong những tài sản quan trọng nhất của bốn năm đại học.
Câu chuyện tại Macquarie University cũng cho thấy AI không nhất thiết phải là lựa chọn “hoặc con người, hoặc máy móc”. Trường cho biết vẫn có các giảng viên tổ chức những buổi phản hồi trực tuyến tự chọn hằng tuần. Sinh viên có nhu cầu trao đổi với người thật vẫn được khuyến khích tham gia.
Một số trường đại học khác cũng đang thử nghiệm AI theo hướng hỗ trợ giảng viên và sinh viên. Tại Australia, University of Sydney phát triển nền tảng AI phục vụ giáo dục Cogniti, trong khi Central Queensland University thử nghiệm công cụ AI riêng nhằm hỗ trợ sinh viên. Điểm chung trong những cách tiếp cận này là câu hỏi về mức độ AI nên tham gia vào quá trình giáo dục, thay vì đơn giản coi công nghệ là giải pháp thay thế con người.
Với tân sinh viên Việt Nam, điều quan trọng không phải là tránh xa AI. Ngược lại, người học nên sớm làm quen với công cụ này và học cách sử dụng nó hiệu quả, có trách nhiệm. Nhưng hãy nhớ rằng mục tiêu của đại học là giúp bạn trở thành người có năng lực, không phải người có khả năng viết câu lệnh cho AI giỏi nhất.
Có thể dùng AI để giải thích một bài học khó, mô phỏng một cuộc phỏng vấn, kiểm tra lỗi trong bài viết, gợi ý hướng nghiên cứu hay luyện tập trước kì thi. Nhưng sau cùng, người phải hiểu vấn đề, đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm với kết quả vẫn là sinh viên.
Bốn năm đại học có thể là khoảng thời gian cuối cùng trước khi người trẻ bước vào một thị trường lao động nơi AI xuất hiện ở gần như mọi ngành nghề. Vì vậy, thay vì lo sợ AI sẽ lấy mất việc làm, tân sinh viên nên tập trung vào những năng lực mà AI khó thay thế như tư duy phản biện, khả năng thích nghi, giao tiếp, sáng tạo, đạo đức nghề nghiệp và khả năng phối hợp với con người.
Hãy dùng AI để học nhanh hơn, nhưng đừng dùng AI để học ít hơn. Đó có thể là nguyên tắc đơn giản nhất để một tân sinh viên bước vào đại học trong thời đại trí tuệ nhân tạo mà không bị chính công nghệ làm cho thụ động.