Tạp chí văn học Granta dừng xuất bản các truyện đoạt giải vì nghi án AI

Sau làn sóng nghi ngờ một tác phẩm đoạt giải có dấu hiệu được tạo ra bằng AI. Tạp chí văn học danh tiếng Granta tuyên bố dừng xuất bản các truyện đoạt giải của Giải thưởng truyện ngắn khối thịnh vượng chung. Sự việc cho thấy những thách thức ngày càng lớn mà ngành xuất bản phải đối mặt trong thời đại AI có thể viết văn ngày càng giống con người.

Nghi án AI khiến Granta dừng xuất bản tác phẩm "có mùi"

Trong nhiều năm qua, Granta được xem là một trong những tạp chí văn học có uy tín hàng đầu thế giới. Việc các tác phẩm đoạt giải của Giải thưởng truyện ngắn khối thịnh vượng chung được đăng tải trên Granta luôn được xem là một dấu mốc quan trọng đối với các cây bút trẻ.

Tuy nhiên, mối quan hệ hợp tác này vừa chính thức khép lại sau vụ tranh cãi liên quan đến truyện ngắn The Serpent in the Grove của nhà văn Jamir Nazir, tác phẩm đoạt giải khu vực Caribbean năm 2026.

Từ giữa tháng 5, câu chuyện bắt đầu gây bão trên các nền tảng mạng xã hội khi nhiều độc giả và nhà phê bình cho rằng văn phong của tác phẩm mang những dấu hiệu quen thuộc thường xuất hiện trong các văn bản do AI tạo ra.

Những người chỉ trích chỉ ra việc truyện sử dụng dày đặc các cấu trúc câu như “không phải X mà là Y”, các hình ảnh được sắp xếp theo từng nhóm ba chi tiết cùng nhiều cách diễn đạt bị cho là kỳ lạ. Một số câu văn như “Mặt trời trên mái tôn là một công cụ tàn nhẫn” hay “Cô ấy có kiểu bước đi khiến những chiếc ghế dài hóa thành đàn ông” bị xem là giống những liên tưởng bất thường thường xuất hiện trong văn bản do mô hình ngôn ngữ tạo sinh sản xuất.

Làn sóng nghi ngờ nhanh chóng lan rộng, kéo theo những cuộc tranh luận gay gắt về việc liệu AI có đang len lỏi vào các giải thưởng văn học danh giá mà ban giám khảo không thể phát hiện hay không. Đáp lại các cáo buộc, Jamir Nazir khẳng định ông hoàn toàn không sử dụng AI để sáng tác.

Nhà văn cho biết bản thân mắc các vấn đề sức khỏe mãn tính khiến việc ngồi trước máy tính trong thời gian dài trở nên khó khăn. Vì vậy, toàn bộ quá trình sáng tác được thực hiện trên điện thoại Android bằng công nghệ chuyển giọng nói thành văn bản (speech-to-text), sau đó chỉnh sửa thủ công bằng bàn phím.

Theo Nazir, chính phương pháp làm việc đặc biệt này đã tạo nên nhịp điệu và cấu trúc ngôn ngữ khác thường trong tác phẩm. Tuy nhiên, những lời giải thích đó vẫn không thể dập tắt hoàn toàn các nghi ngờ.

Ngày 19/5, nhà xuất bản kiêm nhà hảo tâm Sigrid Rausing – người đứng sau Granta – thậm chí thừa nhận khả năng ban giám khảo có thể đã vô tình trao giải cho một trường hợp đạo văn bằng AI, dù bà cũng nhấn mạnh rằng có lẽ sẽ không bao giờ có câu trả lời tuyệt đối cho vấn đề này.

Khi AI làm mờ ranh giới giữa sáng tạo và máy móc

Điều khiến vụ việc trở nên đặc biệt nghiêm trọng không nằm ở riêng một tác phẩm hay một giải thưởng, mà ở chỗ nó phản ánh cuộc khủng hoảng niềm tin đang lan rộng trong giới xuất bản.

Sự phát triển thần tốc của các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT, Claude hay Gemini đang khiến việc phân biệt giữa văn bản do con người sáng tác và văn bản do máy móc tạo ra ngày càng khó khăn.

Khác với các hình thức đạo văn truyền thống vốn có thể truy vết nguồn gốc, nội dung do AI tạo ra thường là những tổ hợp câu chữ hoàn toàn mới. Điều này khiến các công cụ kiểm tra hiện nay gần như không thể đưa ra kết luận chắc chắn.

Nhiều chuyên gia văn học cho rằng thế giới xuất bản đang bước vào một vùng xám chưa từng tồn tại trước đây. Một tác giả có thể sử dụng AI để gợi ý ý tưởng, chỉnh sửa câu chữ hoặc hỗ trợ biên tập. Nhưng ranh giới giữa “hỗ trợ kỹ thuật” và “đồng sáng tác” nằm ở đâu vẫn là câu hỏi chưa có lời giải thống nhất.

Đối với các giải thưởng văn chương, vấn đề còn phức tạp hơn. Ban tổ chức thường chỉ có thể dựa vào cam kết trung thực của tác giả. Trong trường hợp của Giải thưởng Truyện ngắn Khối Thịnh vượng chung, ban tổ chức khẳng định tất cả các tác giả vào vòng chung kết đều đã cam kết không sử dụng AI và sau quá trình rà soát bổ sung, họ không tìm thấy bằng chứng cho thấy có sự vi phạm.

Dẫu vậy, quyết định của Granta cho thấy những tổ chức có uy tín lâu đời đang ngày càng thận trọng hơn trước các nguy cơ liên quan đến AI.

Trong tuyên bố chính thức, Granta cho biết họ sẽ không tiếp tục tham gia các hoạt động hợp tác xuất bản bên ngoài mà không có quyền kiểm soát biên tập trực tiếp. Đây được xem là động thái nhằm bảo vệ tính độc lập và uy tín học thuật của tạp chí.

Sự việc cũng đặt ra câu hỏi lớn cho tương lai của văn học trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Nếu một tác phẩm có thể bị nghi ngờ chỉ vì văn phong khác thường, liệu những cây bút thử nghiệm và sáng tạo có trở thành nạn nhân của tâm lí hoài nghi? Ngược lại, nếu không có công cụ kiểm chứng hiệu quả, liệu các giải thưởng văn chương có thể duy trì được tính công bằng?

Hiện chưa có câu trả lời rõ ràng. Nhưng vụ việc giữa Granta và Giải thưởng truyện ngắn khối thịnh vượng chung cho thấy một thực tế mới: AI không chỉ làm thay đổi cách con người viết, mà còn đang buộc thế giới xuất bản phải xem xét lại những khái niệm tưởng như bất biến về tác quyền, sáng tạo và giá trị của văn chương. Trong cuộc đối đầu giữa trí tưởng tượng của con người và khả năng mô phỏng ngày càng tinh vi của máy móc, niềm tin có lẽ sẽ trở thành tài sản quý giá nhất của ngành xuất bản trong những năm tới.