Té ngã ở người cao tuổi: Vì sao bác sĩ khuyên không vội đỡ dậy?

Té ngã ở người cao tuổi từ lâu đã không còn được xem là một tai nạn sinh hoạt thông thường. Chỉ một cú trượt chân trong nhà tắm, một bước hụt ở bậc cầu thang hay một lần mất thăng bằng khi đi lại cũng có thể dẫn đến gãy xương, mất khả năng vận động và kéo theo hàng loạt biến chứng nguy hiểm. Điều đáng lo ngại là nhiều trường hợp không trở nặng vì cú ngã ban đầu, mà vì những sai lầm trong quá trình sơ cứu của người thân.

Sai lầm phổ biến sau cú ngã của người cao tuổi

Khi chứng kiến người thân lớn tuổi bị ngã, phản ứng thường thấy của nhiều gia đình là lập tức chạy đến đỡ dậy hoặc dìu người bệnh đứng lên. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây lại là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro.

TS.BS Nguyễn Văn Thanh, Phụ trách Khoa Phẫu thuật tạo hình, thẩm mỹ, Bệnh viện Phục hồi chức năng - Điều trị bệnh nghề nghiệp TP.HCM, cho biết không ít trường hợp chấn thương trở nên nghiêm trọng hơn do người nhà xử trí sai cách ngay tại hiện trường.

Theo bác sĩ Thanh, người cao tuổi thường mắc loãng xương, suy giảm khối lượng cơ và có nhiều bệnh lý nền về tim mạch, thần kinh. Vì vậy, khi xảy ra té ngã, các tổn thương xương khớp có thể xuất hiện ngay cả khi va chạm không quá mạnh.

“Nhiều gia đình vì quá lo lắng nên vội vàng kéo tay, đỡ người bệnh đứng dậy hoặc tự ý nắn chỉnh vùng chi bị biến dạng. Những thao tác này có thể làm đầu xương gãy di lệch thêm, gây tổn thương mạch máu, thần kinh hoặc làm tình trạng xuất huyết nặng hơn”, TS.BS Nguyễn Văn Thanh cảnh báo.

Chuyên gia khuyến cáo nguyên tắc quan trọng nhất là giữ nguyên tư thế người bệnh, nhanh chóng đánh giá ý thức, nhịp thở và các dấu hiệu bất thường. Nếu xuất hiện tình trạng đau dữ dội, biến dạng chi, lơ mơ, khó thở hoặc không thể cử động, người nhà cần gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế bằng phương tiện phù hợp, tránh tự ý di chuyển.

Gãy cổ tay và gãy cổ xương đùi – hai chấn thương thường gặp nhất

Các bác sĩ cho biết phần lớn người cao tuổi có phản xạ chống tay khi bị ngã. Chính vì vậy, gãy đầu dưới xương quay (gãy vùng cổ tay) là một trong những chấn thương phổ biến nhất.

Khi té ngã, lực tác động dồn xuống cổ tay trong tư thế duỗi khiến cấu trúc xương vốn đã suy yếu do tuổi tác dễ bị gãy. Người bệnh thường có biểu hiện sưng nề, đau nhiều, biến dạng cổ tay và mất khả năng cầm nắm.

Tuy nhiên, nguy hiểm hơn cả là gãy cổ xương đùi – loại chấn thương được xem là “bước ngoặt sức khỏe” đối với nhiều người cao tuổi.

TS.BS Nguyễn Văn Thanh nhận định gãy cổ xương đùi không đơn thuần là tổn thương xương mà là một biến cố toàn thân. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, người bệnh có thể phải nằm bất động trong thời gian dài, từ đó đối mặt với nguy cơ viêm phổi, huyết khối tĩnh mạch sâu, tắc mạch phổi, loét tì đè và suy giảm chức năng vận động vĩnh viễn.

Các dấu hiệu điển hình gồm đau vùng háng hoặc bẹn, đau lan xuống đùi, không thể đứng dậy sau ngã, chân bên tổn thương ngắn hơn hoặc xoay ngoài bất thường. Trong tình huống này, việc cố gắng đỡ người bệnh đứng lên hoặc yêu cầu họ tập đi lại có thể khiến ổ gãy di lệch nghiêm trọng hơn.

Té ngã có thể mở đầu cho vòng xoáy suy giảm sức khỏe

Thực tế lâm sàng cho thấy nhiều người cao tuổi sau một lần gãy xương không thể phục hồi hoàn toàn khả năng vận động như trước. Từ việc phải nằm một chỗ trong thời gian dài, người bệnh dễ mất khối cơ, giảm sức đề kháng và phụ thuộc vào sự chăm sóc của người thân.

Đây cũng là lý do các chuyên gia nhấn mạnh rằng té ngã không chỉ là vấn đề chấn thương chỉnh hình mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng sống và tuổi thọ của người cao tuổi.

Một số nghiên cứu cho thấy nguy cơ tử vong trong năm đầu tiên sau gãy cổ xương đùi ở người lớn tuổi vẫn ở mức đáng lo ngại, đặc biệt ở những người có nhiều bệnh lý nền hoặc không được phục hồi chức năng đầy đủ sau điều trị.

Theo TS.BS Nguyễn Văn Thanh, thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả sau khi té ngã xảy ra, các gia đình cần chuyển sang tư duy phòng ngừa chủ động.

Việc kiểm soát loãng xương là yếu tố then chốt. Người cao tuổi nên được khám sức khỏe định kỳ, đánh giá mật độ xương và bổ sung canxi, vitamin D theo hướng dẫn của bác sĩ. Những trường hợp có nguy cơ cao cần được điều trị chuyên biệt để giảm nguy cơ gãy xương.

Bên cạnh đó, môi trường sống cũng cần được thiết kế an toàn hơn. Sàn nhà trơn trượt, thảm trải dễ vấp ngã, khu vực thiếu ánh sáng hoặc nhà tắm không có tay vịn đều là những yếu tố làm tăng nguy cơ tai nạn.

“Đo mật độ xương định kỳ bằng phương pháp DXA giúp phát hiện sớm tình trạng loãng xương. Khi được điều trị đúng và kịp thời, chúng ta có thể giảm đáng kể nguy cơ gãy xương cũng như những biến chứng nghiêm trọng về sau”, TS.BS Nguyễn Văn Thanh nhấn mạnh.

Ngoài ra, người nhà cũng nên rà soát các loại thuốc mà người cao tuổi đang sử dụng, đặc biệt là thuốc hạ huyết áp, thuốc an thần hoặc thuốc gây buồn ngủ, bởi đây là những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ chóng mặt, mất thăng bằng khi di chuyển.

Các chuyên gia nhận định rằng nhiều ca biến chứng nặng sau té ngã hoàn toàn có thể được hạn chế nếu người thân biết cách xử trí đúng trong những phút đầu tiên.

Một cú ngã ở người trẻ có thể chỉ là tai nạn nhỏ, nhưng với người cao tuổi, đó có thể là khởi đầu của một chuỗi biến cố sức khỏe kéo dài. Chính vì vậy, việc giữ bình tĩnh, không tự ý nắn chỉnh hay di chuyển người bệnh và nhanh chóng tiếp cận hỗ trợ y tế là yếu tố quyết định giúp giảm nguy cơ tàn phế cũng như bảo vệ chất lượng sống cho người cao tuổi.