‘Tech Gap’ có phải chỉ là chuyện chậm được tiếp cận một thế hệ iPhone mới?

Khi người Việt biết công nghệ mới gần như cùng lúc nhưng trải nghiệm vẫn “đến sau”

Trong hai bài đăng trên trang cá nhân, ông Đoàn Văn Hiểu Em - CEO Điện Máy Xanh - đặt ra một nghịch lý: Tốc độ người Việt biết đến công nghệ mới đang nhanh hơn rất nhiều so với khả năng tiếp cận và trải nghiệm thực tế. Đơn cử, một sản phẩm vừa ra mắt tại Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc, có thể lập tức xuất hiện trên mạng xã hội Việt Nam. Người dùng có thể xem video, đọc thông số, theo dõi đánh giá và biết gần như mọi tính năng của sản phẩm chỉ sau vài phút. Nhưng biết về một sản phẩm công nghệ không đồng nghĩa là được trải nghiệm nó.

Theo ông Hiểu Em, nhiều dòng sản phẩm đã phổ biến tại các thị trường phát triển nhưng người dùng Việt Nam vẫn phải chờ nhiều tháng, thậm chí có những sản phẩm còn không được phân phối chính thức tại thị trường Việt Nam. Khoảng cách ấy, theo cách ông gọi, chính là “Tech Gap” - khoảng cách trải nghiệm công nghệ.

Theo số liệu nghiên cứu thị trường từ NIQ/GfK Việt Nam, năm 2025 thị trường điện máy giảm 9% về sản lượng nhưng tăng 12,6% về giá trị, cho thấy người tiêu dùng vẫn sẵn sàng chi nhiều hơn cho những sản phẩm tốt hơn.

Từ đó, ông Hiểu Em cho rằng vai trò của nhà bán lẻ công nghệ không nên chỉ dừng ở việc bán sản phẩm. Nhà bán lẻ cần trở thành cầu nối đưa những công nghệ mới nhất của thế giới đến gần người Việt hơn, giúp người tiêu dùng có thể nhìn thấy, chạm vào và trải nghiệm chúng sớm hơn. Một trong những việc rút ngắn Tech Gap đã được thể hiện ở thị trường sản phẩm Apple, mà điển hình chính là iPhone.

Khoảng 5 năm về trước, Việt Nam không phải là thị trường được ưu tiên mở bán mỗi thế hệ sản phẩm iPhone mới trong đợt đầu tiên trên thế giới. Tuy nhiên sau 5 năm, theo lời ông Hiểu Em, sau khi Thế Giới Di Động mở chuỗi chuyên phân phối sản phẩm Apple mang tên TopZone, Việt Nam đã thăng tiến lên thị trường nhóm 1 (Tier 1), được mở bán iPhone cùng lúc với nhiều thị trường hàng đầu khác trên thế giới.

Ông Hiểu Em cũng tiết lộ: “5 năm sau, TopZone cùng Điện Máy Xanh đã vượt 50% thị phần Apple tại Việt Nam, xây dựng một mảng kinh doanh tỉ đô và góp phần đưa Việt Nam trở thành thị trường Tier 1”.

Tech Gap có phải chỉ là chuyện chậm được tiếp cận một thế hệ iPhone?

Nhưng từ cách đặt vấn đề của CEO Điện Máy Xanh lại xuất hiện một câu hỏi rộng hơn: Liệu việc được mua, trải nghiệm, sử dụng một sản phẩm công nghệ mới – điển hình là iPhone – cùng thời điểm với thế giới đã đồng nghĩa Việt Nam thu hẹp được Tech Gap? Trên thực tế, có nhiều góc nhìn về vấn đề này.

“

Nếu Tech Gap được hiểu là khoảng cách về thời điểm tiếp cận sản phẩm công nghệ, thì đúng là Việt Nam đang có những bước tiến đáng kể. Nhưng nếu hiểu Tech Gap là khoảng cách về năng lực công nghệ giữa các quốc gia, câu chuyện sẽ rất khác.

Người dân của một quốc gia có thể mua chiếc iPhone mới nhất ngay trong ngày mở bán toàn cầu, sử dụng những chiếc kính thông minh tiên tiến nhất, lắp đặt nhà thông minh, robot gia dụng hay các thiết bị AI mới nhất, nhưng vẫn có thể còn ở một khoảng cách rất xa so với những quốc gia đã sáng tạo ra những công nghệ đó. Bởi đằng sau một sản phẩm công nghệ là cả một chuỗi năng lực: nghiên cứu cơ bản, vật liệu, bán dẫn, thiết kế chip, phần mềm, thuật toán, hệ điều hành, bằng sáng chế, phòng thí nghiệm, nhân lực R&D và khả năng biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại.

Ở tầng nghĩa này, Tech Gap đang thể hiện ở Việt Nam với một thực tế rất khác, không hào hứng hay vui nhộn như không khí khi TopZone, Điện Máy Xanh hay các chuỗi bán lẻ công nghệ khác mở bán thế hệ iPhone vào ngày 18/9 vừa qua.

Trở thành thị trường Tier 1 của Apple, Việt Nam đã hoàn toàn “lấp gap”?

Trong hàng chục năm qua, Việt Nam dần chuyển dịch từ một nền sản xuất thâm dụng lao động chủ yếu là gia công với các ngành như may mặc, da giày, lắp ráp sản phẩm điện tử… trở thành một cứ điểm sản xuất của các tập đoàn toàn cầu, với cơ cấu gồm có các ngành điện tử, điện thoại, thiết bị công nghệ cao. Từ đó, kim ngạch xuất khẩu sản phẩm, thiết bị công nghệ của Việt Nam đã tăng trưởng rất mạnh. WIPO (Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới thuộc Liên Hợp Quốc) thậm chí xếp Việt Nam đứng số 1 về tỉ trọng xuất khẩu công nghệ cao trong tổng kim ngạch thương mại của quốc gia trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025 (GII 2025).

Tuy nhiên, việc xuất khẩu mạnh sản phẩm công nghệ cao không đồng nghĩa Việt Nam đang sở hữu những công nghệ lõi tạo nên các sản phẩm, vì năng lực “sản xuất công nghệ cao” khác với năng lực “tạo ra công nghệ cao”. Câu chuyện “Việt Nam chưa làm nổi con ốc vít” từng trở thành một điển hình về điểm yếu của ngành công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam. Năm 2016, Samsung đi tìm các nhà cung cấp tại Việt Nam với yêu cầu độ chính xác của một linh kiện khuôn mẫu đến phần nghìn, nhưng phần lớn doanh nghiệp Việt Nam mới đáp ứng được độ chính xác đến phần trăm; thời điểm đó, Việt Nam chủ yếu tham gia khâu lắp ráp trong chuỗi giá trị.

Đến thời điểm này, tình hình đã cải thiện rất nhiều. Việt Nam đã có một hệ thống công nghiệp điện tử, cơ khí, sản xuất và công nghiệp hỗ trợ lớn hơn trước rất nhiều. Nhiều doanh nghiệp trong nước đã trở thành nhà cung ứng cho các tập đoàn đa quốc gia.

Thế nhưng, một Tech Gap lớn vẫn đang còn tồn tại, đó là khả năng sáng tạo công nghệ, bằng sáng chế và quyền thu tiền từ những bản quyền công nghệ đó. GII 2025 cho thấy một sự tương phản rất đáng quan tâm: Việt Nam đứng đầu thế giới về tỉ trọng xuất khẩu công nghệ cao trên tổng kim ngạch thương mại quốc gia, nhưng lại đứng thứ 112 về doanh thu sở hữu trí tuệ từ nước ngoài, 105 về số bài báo khoa học và kỹ thuật tính theo GDP và đứng thứ 100 về việc làm chuyên môn, tri thức cao.

Nói cách khác, Việt Nam đã tiến rất xa trong việc hấp thụ và sản xuất theo công nghệ của thế giới, phần lớn nhờ vào việc các nhà đầu tư FDI mang vào. Tuy nhiên, năng lực tạo ra và sở hữu công nghệ vẫn còn là một khoảng trống lớn. Đây mới là Tech Gap quan trọng nhất và cũng khó thu hẹp hơn nhiều so với việc đưa một sản phẩm công nghệ mới lên kệ sớm hơn được vài tuần.

Việt Nam đứng ở đâu trong năng lực tạo ra công nghệ?

GII của WIPO là một trong những chỉ số phù hợp nhất để đo lường năng lực đổi mới sáng tạo của một quốc gia, cho dù nó không phải là một “chỉ số Tech Gap” theo nghĩa trực tiếp. Theo GII 2025, Việt Nam đứng thứ 44/139 nền kinh tế, giữ nguyên thứ hạng so với năm 2024 và tiếp tục nằm trong nhóm các nền kinh tế có kết quả “đổi mới sáng tạo cao hơn mức kỳ vọng so với trình độ phát triển”. Việt Nam duy trì vị trí “innovation overperformer” trong 15 năm liên tiếp.

GII 2025 xếp Trung Quốc thứ 10, Nhật Bản thứ 12, Israel thứ 14, Canada thứ 17, Hàn Quốc thứ 4 và Mỹ thứ 3. Như vậy nếu chỉ xét về thứ hạng, Tech Gap của Việt Nam đi sau khá xa so với các quốc gia trên. Nhưng nhìn sâu hơn vào cấu trúc bên trong, diễn biến tại nhiều tiêu chí cũng rất đáng chú ý: Việt Nam xếp thứ 70 về vốn con người và nghiên cứu, ở nửa dưới GII 2025; trong khi “đầu ra sáng tạo” đứng thứ 34, và “đầu ra tri thức và công nghệ” đứng thứ 39. Qua đó có thể thấy, Việt Nam đã có khả năng tạo ra một số đầu ra đổi mới sáng tạo đáng kể, nhưng nền tảng về nghiên cứu, nhân lực và hệ sinh thái khoa học vẫn còn là điểm yếu tương đối.

Một chỉ số khác là Network Readiness Index (NRI) đánh giá mức độ sẵn sàng của một quốc gia trước công nghệ số, bao gồm công nghệ, con người, quản trị và tác động. NRI 2025 xếp Việt Nam thứ 40, với trụ cột Technology - công nghệ, đứng thứ 35. Việt Nam có những điểm mạnh về khả năng tiếp cận hạ tầng số và một số chỉ báo về ứng dụng công nghệ, nhưng Future Technologies - những công nghệ tương lai, chỉ đứng thứ 66; riêng đầu tư vào công nghệ mới đứng thứ 66.

Hai hệ thống chỉ số trên cho thấy, nền kinh tế Việt Nam không đứng ngoài cuộc chơi công nghệ. Việt Nam đang tiến nhanh trong việc tiếp nhận, ứng dụng và sản xuất dựa trên công nghệ. Nhưng năng lực tạo ra những công nghệ nền tảng có sức ảnh hưởng toàn cầu vẫn chưa tương xứng với quy mô nền kinh tế và tốc độ hội nhập. Đó mới là phần sâu nhất của Tech Gap.