Tên lửa SpaceX sắp lao xuống Mặt trăng và khoảng trống chờ đợi phía sau
Rạng sáng ngày 5/8 (theo giờ quốc tế), một tầng tên lửa của SpaceX sẽ đâm xuống bề mặt Mặt trăng với tốc độ khoảng 8.700 km/giờ.
Vụ va chạm được giới khoa học xem là "thí nghiệm tự nhiên" hiếm có để nghiên cứu quá trình hình thành hố va chạm và sự phát tán bụi Mặt trăng. Còn theo Gregory Radisic (Nghiên cứu viên tại Trung tâm Luật Không gian, Không gian mạng và Dữ liệu), cú va chạm không đáng sợ bằng khoảng trống pháp lí phía sau.
Cú va chạm mang lại cơ hội khoa học hiếm có
Tầng tên lửa Falcon của SpaceX, được phóng vào tháng 1/2025 để đưa hai tàu đổ bộ thương mại lên Mặt trăng. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, tầng tên lửa không còn đủ nhiên liệu để quay trở lại Trái đất hoặc tiếp tục bay vào không gian sâu. Thay vào đó, nó bị giữ trong một quỹ đạo không ổn định trước khi lực hấp dẫn dần kéo nó vào quỹ đạo va chạm với Mặt trăng. Cuối cùng là sẽ kết thúc hành trình bằng một cú va chạm mạnh với bề mặt thiên thể này.
Về mặt an toàn, sự kiện này gần như không gây ra bất kì mối đe dọa nào đối với Trái đất hay các sứ mệnh không gian hiện tại. Song đối với giới nghiên cứu hành tinh, đây là cơ hội khoa học cực kì quý giá.
Khác với những thiên thạch rơi xuống Mặt trăng có kích thước, thành phần và tốc độ khó xác định, các nhà khoa học biết khá rõ đặc tính của tầng tên lửa SpaceX: Khối lượng, tốc độ va chạm và khu vực dự kiến tiếp đất. Điều đó giúp họ có thể đối chiếu trực tiếp giữa dữ liệu thực tế và các mô hình mô phỏng trên máy tính.
Các nhà nghiên cứu kì vọng vụ va chạm sẽ tạo ra một hố rộng khoảng 20–30 mét, đồng thời bắn tung một lượng lớn bụi Mặt trăng, còn gọi là regolith, lên cao vài km. Những dữ liệu này sẽ giúp cải thiện hiểu biết về quá trình hình thành miệng hố trên các thiên thể không có khí quyển, đồng thời phục vụ thiết kế các tàu đổ bộ trong tương lai.
Điều này đặc biệt quan trọng khi nhiều quốc gia và doanh nghiệp đang chuẩn bị xây dựng căn cứ lâu dài trên Mặt trăng. Việc hiểu chính xác bụi Mặt trăng sẽ phát tán ra sao sau mỗi lần hạ cánh có ý nghĩa sống còn đối với độ bền của thiết bị, hệ thống điện tử và sự an toàn của con người.
Khi dấu chân trên Mặt trăng tồn tại hàng nghìn năm
Nếu trên Trái đất, gió, mưa và các quá trình địa chất sẽ dần xóa nhòa mọi dấu vết, thì trên Mặt trăng, gần như mọi tác động đều tồn tại rất lâu. Do hầu như không có khí quyển và thời tiết, những dấu chân của các phi hành gia Apollo để lại hơn nửa thế kỉ trước vẫn còn nguyên vẹn. Theo các nhà khoa học, nếu không bị tác động, chúng có thể tồn tại hàng nghìn năm.
Điều đó đồng nghĩa với việc mọi hố va chạm, vết bánh xe của xe tự hành, các mảnh vỡ hay thiết bị bị bỏ lại cũng sẽ trở thành một phần gần như vĩnh viễn của cảnh quan Mặt trăng. Chính vì vậy, vụ rơi của tầng tên lửa SpaceX không chỉ đơn thuần là một tai nạn kỹ thuật mà còn đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm của con người đối với môi trường ngoài Trái đất.
Hiện nay, số lượng hoạt động trên Mặt trăng đang tăng nhanh chưa từng có. Nhiều quốc gia đã công bố kế hoạch xây dựng các trạm nghiên cứu dài hạn. Các doanh nghiệp tư nhân muốn vận chuyển hàng hóa, khai thác tài nguyên, triển khai vệ tinh liên lạc quanh Mặt trăng và từng bước hỗ trợ con người sinh sống lâu dài.
Khi số lượng sứ mệnh tăng lên, nguy cơ một hoạt động vô tình ảnh hưởng đến hoạt động khác cũng lớn hơn. Một đám bụi tốc độ cao sinh ra từ quá trình hạ cánh có thể phủ lên các thiết bị khoa học, làm hỏng hệ thống điện của căn cứ, gây ảnh hưởng đến vệ tinh quỹ đạo thấp hoặc phá hủy những địa điểm mang giá trị lịch sử.
Các chuyên gia cảnh báo, nếu một sứ mệnh bất cẩn làm xóa đi dấu chân đầu tiên của loài người trên Mặt trăng hoặc phá hủy khu vực tàu Apollo từng hạ cánh thì đó sẽ là tổn thất đối với toàn nhân loại chứ không chỉ riêng một quốc gia.
May mắn là cú va chạm sắp tới được dự đoán sẽ diễn ra gần miệng hố Einstein, khu vực khá biệt lập và xa các địa điểm lịch sử quan trọng. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng đây chỉ là may mắn chứ không phải kết quả của một cơ chế điều phối hiệu quả.
Cuộc đua lên Mặt trăng đang vượt xa tốc độ hoàn thiện luật pháp
Điều khiến nhiều chuyên gia luật không gian lo ngại nhất chính là khoảng trống trong cơ chế quản trị Mặt trăng. Theo Hiệp ước Không gian ngoài vũ trụ năm 1967, nền tảng của luật pháp quốc tế về không gian với 138 quốc gia tham gia, không một quốc gia nào được tuyên bố chủ quyền đối với Mặt trăng.
Hiệp ước xác định Mặt trăng là tài sản chung của nhân loại và phải được khai thác vì lợi ích của tất cả mọi người. Tuy nhiên, văn kiện này lại hầu như không đưa ra các quy định cụ thể về cách quản lí môi trường Mặt trăng hay giải quyết những tác động lâu dài do con người tạo ra.
Không giống Trái đất, Mặt trăng không có hệ thống tương đương Công ước Di sản Thế giới của UNESCO, không có luật bảo tồn môi trường, cũng không có cơ quan quản lí chịu trách nhiệm cấp phép cho từng hoạt động trên bề mặt.
Theo quy định hiện hành, mỗi quốc gia phải giám sát các doanh nghiệp không gian của mình. Điều đó đồng nghĩa về mặt pháp lí, nếu một công ty Mỹ gây ra thiệt hại trên Mặt trăng, chính phủ Mỹ có trách nhiệm bảo đảm doanh nghiệp đó tuân thủ luật pháp quốc tế.
Trong tương lai, các tai nạn trên Mặt trăng hoàn toàn có thể kéo theo những tranh chấp pháp lí phức tạp. Nếu một tàu đổ bộ làm hỏng căn cứ nghiên cứu của quốc gia khác, doanh nghiệp có thể phải bồi thường hàng triệu USD. Nếu sự cố khiến con người thiệt mạng, trách nhiệm dân sự và hình sự sẽ trở nên vô cùng phức tạp. Nếu một địa điểm mang giá trị khảo cổ hoặc lịch sử bị phá hủy, hậu quả có thể vượt ra ngoài phạm vi kinh tế để trở thành khủng hoảng ngoại giao.
Trước thực tế đó, Văn phòng Liên Hợp Quốc về Các vấn đề Không gian vũ trụ (UNOOSA) cùng Ủy ban Liên Hợp Quốc về Sử dụng Hòa bình Không gian vũ trụ (COPUOS) đang nghiên cứu nhiều giải pháp nhằm tăng cường phối hợp các hoạt động trên Mặt trăng.
Tuy nhiên, nguồn lực của các tổ chức này vẫn rất hạn chế. UNOOSA chỉ có khoảng 40 nhân sự trong khi phải đảm nhận nhiệm vụ toàn cầu. COPUOS cũng chỉ họp vài tuần mỗi năm, khó có thể theo kịp tốc độ phát triển của ngành công nghiệp không gian đang được đầu tư hàng chục tỉ USD.
Cần có sự xuất hiện của Liên hợp quốc
Nhiều chuyên gia cho rằng cộng đồng quốc tế chưa cần một hiệp ước hoàn toàn mới, mà cần biến các nguyên tắc hiện có thành cơ chế vận hành cụ thể. Một trong những đề xuất nhận được nhiều sự ủng hộ là xây dựng Sổ đăng kí hoạt động trên Mặt trăng, nơi các quốc gia tự nguyện công bố vị trí hạ cánh, cơ sở hạ tầng, tuyến đường của xe tự hành và các khu vực có giá trị văn hóa hoặc khoa học cần được bảo vệ.
Đồng thời, giới luật gia cũng đề xuất thiết lập hệ thống "Thông báo dành cho các nhà khai thác Mặt trăng" tương tự như thông báo hàng không (Notices to Airmen) hay thông báo hàng hải (Notices to Mariners) đang được áp dụng trên Trái đất.
Thông qua cơ chế này, mọi sứ mệnh sẽ được cảnh báo trước về khu vực hạ cánh, tuyến di chuyển của phương tiện hoặc các hoạt động có khả năng tạo ra lượng lớn bụi Mặt trăng, từ đó giảm thiểu nguy cơ va chạm và ảnh hưởng lẫn nhau.
Nhiều ý kiến cũng kêu gọi Liên Hợp Quốc sớm tổ chức Hội nghị Không gian vũ trụ lần thứ tư nhằm xây dựng bộ công cụ quản trị phù hợp với thời kì thương mại hóa không gian. Bởi lẽ, tầng tên lửa SpaceX sắp lao xuống Mặt trăng có thể không gây ra hậu quả nghiêm trọng. Nhưng khi số lượng tàu đổ bộ, căn cứ nghiên cứu và doanh nghiệp hoạt động trên Mặt trăng ngày càng nhiều, những "tai nạn ngoài ý muốn" sẽ không còn là chuyện hiếm.
Trong tình hình đó, tương lai của Mặt trăng có lẽ sẽ phụ thuộc không chỉ vào các kỹ sư tên lửa hay nhà khoa học, mà còn vào khả năng các nhà ngoại giao và chuyên gia luật pháp quốc tế xây dựng được một cơ chế quản trị đủ minh bạch, hiệu quả và công bằng trước khi cuộc đua chinh phục Mặt trăng bước sang giai đoạn mới.
