Tết trong thời đại AI: Sáng tạo trở thành quyền phổ thông

Có một thời, sáng tạo là một vùng lãnh thổ có ranh giới rõ ràng. Muốn viết thơ phải học chữ nghĩa. Muốn làm nhạc phải biết cấu trúc, hòa âm. Muốn vẽ tranh phải đi qua năm tháng rèn luyện. Những sản phẩm sáng tạo vì thế gắn với tên tuổi cụ thể, với lao động nghệ thuật hữu hình và với một khoảng cách tự nhiên giữa người sáng tác và người thưởng thức. Trong ký ức Tết của nhiều thế hệ, thơ xuân là thơ của một vài người quen mặt, nhạc xuân là nhạc của vài giọng hát quen tai, tranh Tết mang dấu ấn của những bàn tay đã được nhận diện từ lâu.

Tết không chỉ là một dịp lễ, mà còn là không gian nơi sáng tạo được trình bày như một giá trị hiếm. Người thưởng thức chờ đợi. Người sáng tác chịu trách nhiệm. Khoảng cách ấy tạo nên sự trang trọng, thậm chí là cảm giác thiêng liêng, cho những sản phẩm gắn với mùa xuân.

Sự xuất hiện của AI làm thay đổi trật tự đó theo cách nhanh và sâu hơn nhiều người tưởng. Chỉ trong vài giây, một bài thơ chúc Tết có thể hiện ra với vần điệu tròn trịa. Một bản nhạc xuân có thể được tạo nên từ vài dòng mô tả cảm xúc. Một bức tranh mang phong vị dân gian, hoa mai, hoa đào, sắc đỏ ngày Tết có thể xuất hiện tức thì mà không cần cọ vẽ hay toan giấy. Sáng tạo, theo nghĩa kỹ thuật, lần đầu tiên trở thành một khả năng phổ thông.

AI không chỉ hỗ trợ người có nghề. Nó mở cửa cho cả những người chưa từng nghĩ mình có thể sáng tác. Những người trước đây chỉ là khán giả nay trở thành người tạo nội dung. Lời chúc, hình ảnh, âm thanh được tạo ra, chia sẻ và lan truyền với tốc độ chưa từng có. Tết bước vào không gian số như một dòng chảy liên tục, nơi mỗi cá nhân đều có thể góp một mảnh sáng tạo của mình.

Ở góc nhìn xã hội học, sự dịch chuyển này mang ý nghĩa nhiều hơn câu chuyện công nghệ. Theo nhà xã hội học Nguyễn Thị Thanh Thúy, Hội trưởng Hội quán các bà mẹ TP.HCM, điều đáng chú ý không nằm ở chất lượng của sản phẩm, mà ở cảm giác được tham gia vào quá trình sáng tạo. Khi một người tự tạo lời chúc, tấm thiệp hay đoạn nhạc gửi người thân, họ bước vào mùa tết như một chủ thể, chứ không chỉ là người tiếp nhận. Quan trọng không phải sản phẩm tròn trịa đến đâu, mà là cảm giác mình có tiếng nói, dù tiếng nói ấy còn vụng về.

Cũng theo cách nhìn này, AI mở thêm một cánh cửa để mỗi người tự nói điều của mình trong mùa tết. Người ta không chỉ gửi lời chúc, mà gửi cả thời gian và sự quan tâm.

Tuy nhiên, một câu hỏi được ra. Khi ai cũng có thể sáng tạo, sáng tạo thì có còn giữ được giá trị khác biệt hay không.

AI vận hành trên dữ liệu. Những hình ảnh Tết quen thuộc, những giai điệu xuân từng được yêu thích, những cấu trúc thơ chúc tụng đã in sâu trong ký ức tập thể trở thành nguyên liệu để máy học và tái tạo. Kết quả là một dòng chảy sản phẩm trông có vẻ phong phú, nhưng lại mang cảm giác quen thuộc đến mức khó phân biệt. Nhiều bài thơ nghe rất đúng, rất đủ, nhưng khó nhớ. Nhiều bản nhạc xuân tròn trịa, nhưng thiếu một điểm neo cảm xúc. Nhiều hình ảnh đẹp, nhưng giống như đã từng thấy ở đâu đó.

Quyền sáng tạo được mở rộng, nhưng thẩm mỹ có nguy cơ bị đồng loạt hóa. Không phải vì AI làm kém, mà vì nó được nuôi bằng chính những khuôn mẫu mà con người đã tạo ra trước đó. Khi được sử dụng hàng loạt, các khuôn mẫu ấy quay trở lại chi phối cảm xúc người dùng theo một cách tinh vi hơn.

Tết, với tất cả những khuôn mẫu vốn có, trở thành phép thử rõ ràng cho quyền sáng tạo cá nhân. Đây là thời điểm con người dễ lặp lại nhất, nhưng cũng là lúc mỗi khác biệt nhỏ đều trở nên dễ nhận ra. Một lời chúc vụng về nhưng chân thành có thể ở lại lâu hơn trong ký ức. Một bức tranh xuân mang dấu tay người vẽ có thể gợi nhiều cảm xúc hơn những hình ảnh hoàn hảo đến mức vô danh.

Trong thời đại AI, sáng tạo không còn là đặc quyền. Nhưng sự khác biệt, chiều sâu và trách nhiệm với cảm xúc của mình thì vẫn không thể phổ thông hóa. Tết nhắc lại điều đó theo cách lặng lẽ, rằng công nghệ có thể mở cửa, còn việc giữ được giọng nói riêng hay không, vẫn là lựa chọn của mỗi con người.

Tết Bính Ngọ không 'đầu tắt mặt tối': Để AI gánh 80% việc chuẩn bị

Từ VNeID đến sinh trắc học: Rộng cửa về quê ăn Tết 2026