Thận trọng để đảm bảo tính độc lập nghề luật sư

"Tiến thoái lưỡng nan"

Trong văn bản, LS Đỗ Văn Vinh phân tích nhiều vấn đề về Nghị định số 109/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hành chính tư pháp, hôn nhân và gia đình, thi hành án dân sự, phục hồi, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã.

Ông khẳng định: “Giới luật sư hoàn toàn đồng tình và ủng hộ chủ trương của Nhà nước trong việc kiện toàn hệ thống pháp luật. Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 109/2026/NĐ-CP dựa trên các đạo luật gốc là Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 67/2020/QH14 và Luật số 88/2025/QH15) cùng với Luật Luật sư số 65/2006/QH11 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 20/2012/QH13) là một bước tiến quan trọng”.
Tuy nhiên, LS Đỗ Văn Vinh nhận thấy có nhiều điểm quy định đang tạo ra áp lực vô cùng lớn, “đe dọa” trực tiếp đến sự an toàn nghề nghiệp.

Một là, theo khoản 3 Điều 4, mức phạt tiền tối đa đối với cá nhân lên tới 50.000.000 đồng, và nhân đôi đối với tổ chức. Mức phạt này quá cao so với thu nhập thực tế, đặc biệt với các lỗi mang tính chất thủ tục hành chính, có thể làm thui chột ý chí phát triển của các tổ chức hành nghề vừa và nhỏ.

Hai là, điểm e khoản 7 Điều 8 quy định phạt tiền từ 20-30 triệu đồng và tước chứng chỉ hành nghề từ 6-9 tháng đối với hành vi: "Ứng xử, phát ngôn hoặc có hành vi làm ảnh hưởng đến hình ảnh, uy tín của nghề luật sư...". Ranh giới giữa "phản biện quyết liệt" và "ảnh hưởng uy tín" là vô cùng mong manh, dễ dẫn đến việc áp dụng tùy nghi, khiến luật sư e dè khi bảo vệ công lý tại phiên tòa.
Ba là, Điều 22 quy định mức phạt nặng nếu luật sư không áp dụng biện pháp nhận biết khách hàng hoặc không báo cáo theo Luật Phòng, chống rửa tiền. Điều này đẩy luật sư vào thế "tiến thoái lưỡng nan" giữa việc tuân thủ luật hành chính và nguyên tắc tối thượng là bảo mật thông tin khách hàng.

Bốn là, điểm c khoản 1 Điều 84 trao quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã được phép tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề của luật sư. Đây là quy định thiếu thực tiễn vì cấp xã thường là đối tượng trong các vụ khiếu nại, khởi kiện hành chính mà luật sư tham gia bảo vệ người dân. Việc trao quyền "sinh sát" cho bên đối trọng về mặt pháp lý sẽ vô hiệu hóa quyền có luật sư bảo vệ của công dân.

LS Đỗ Văn Vinh kiến nghị Liên đoàn Luật sư Việt Nam có văn bản gửi Chính phủ và Bộ Tư pháp tập trung giải quyết ba vấn đề. Đó là điều chỉnh thẩm quyền xử phạt - chỉ cơ quan quản lý chuyên ngành về tư pháp từ cấp tỉnh trở lên mới có quyền tước quyền hành nghề; ban hành hướng dẫn chi tiết - xây dựng tiêu chí định lượng rõ ràng cho các hành vi vi phạm để tránh suy diễn tùy nghi và bảo vệ tính đặc thù của nghề nghiệp - có tiếng nói quyết liệt bảo vệ sự độc lập và tính bảo mật thông tin khách hàng trước các nghĩa vụ báo cáo mới.

Đảm bảo tính độc lập của LS

Theo LS Nguyễn Văn Hậu- Ủy viên Thường vụ Liên đoàn Luật sư Việt Nam, nghề LS có chức năng đặc thù là bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và phản biện xã hội. Trong thực tế, LS thường đối đầu với chính quyền địa phương trong các vụ kiện hành chính hay tranh chấp đất đai. Việc trao quyền tước chứng chỉ hành nghề cho Chủ tịch UBND cấp xã – vốn thường là một bên liên quan trong các vụ kiện – tạo ra sự xung đột lợi ích trực tiếp. Cơ quan bị phản biện lại nắm giữ công cụ đình chỉ hoạt động của người phản biện sẽ gây áp lực tâm lý, khiến LS e ngại và làm suy giảm tính độc lập trong tranh tụng.

Theo Luật LS, việc quản lý và thu hồi chứng chỉ hành nghề thuộc thẩm quyền của Bộ Tư pháp và các tổ chức xã hội - nghề nghiệp (Đoàn LS). Trong khi đó, Luật Xử lý vi phạm hành chính hiện hành cũng không quy định cấp xã có quyền tước chứng chỉ hành nghề của LS. Việc Nghị định 109 (văn bản dưới luật) mở rộng thẩm quyền này cho cấp xã tạo ra sự chồng chéo và mâu thuẫn về mặt thứ bậc pháp lý, gây khó khăn cho việc áp dụng thống nhất.

Hiến pháp 2013 bảo vệ quyền làm việc và lựa chọn nghề nghiệp của công dân. Quyền này chỉ bị hạn chế theo quy định của Luật trong trường hợp cần thiết. Việc đình chỉ hành nghề LS bởi một cơ quan hành chính cấp cơ sở có thể coi là một sự hạn chế quyền con người chưa thực sự tương xứng với tính chất quan trọng của nghề nghiệp này trong nhà nước pháp quyền.

Mặc dù việc tăng cường quản lý nhà nước là cần thiết để duy trì kỷ cương, nhưng đối với nghề LS, tính độc lập phải được đặt lên hàng đầu. Một hệ thống pháp luật hiệu quả cần biết tự giới hạn quyền lực để bảo vệ những giá trị cốt lõi. "Thay vì chỉ mở rộng thẩm quyền xử phạt, cần có hướng dẫn chi tiết để phân định rõ giữa "xử lý vi phạm hành chính tạm thời" và "kỷ luật nghề nghiệp", đồng thời thiết lập cơ chế giám sát để ngăn chặn tình trạng lạm quyền", LS Hậu khẳng định.

Có thể nói, để quy định đi vào cuộc sống mà không gây tác động tiêu cực, cần nhìn nhận Nghị định 109 trong một tổng thể cân bằng là tăng cường xử lý vi phạm nhưng không làm suy giảm quyền bảo vệ công lý của người dân và tính độc lập của LS.