Thanh niên Việt Nam làm gì để thích ứng với công việc thời kỉ nguyên số?

Khi nền kinh tế không biên giới đang dần xóa nhòa những rào cản địa lí và thay đổi hoàn toàn cấu trúc thị trường, thanh niên Việt Nam đang đứng trước một bài toán vô cùng nan giải. Từng là một điểm đến hấp dẫn nhờ lực lượng nhân công dồi dào, nhưng lợi thế lao động giá rẻ của Việt Nam nay đang chịu cạnh tranh khốc liệt. Làm thế nào để thế hệ trẻ vượt qua sự đào thải, chuyển đổi thành công và cạnh tranh sòng phẳng bằng kĩ năng số, sự sáng tạo cũng như năng lực làm việc từ xa? Cơ hội vươn ra toàn cầu luôn mở rộng, nhưng làm sao để trụ vững và phát triển bền vững chứ không phải chạy theo một trào lưu sớm nở chóng tàn?

Xóa nhòa biên giới nghề nghiệp: Cơ hội hay áp lực đào thải với thanh niên Việt Nam?

Sự trỗi dậy của nền kinh tế sáng tạo và thương mại số mang lại những nguồn thu nhập chưa từng có. Việc bùng nổ của các nền tảng thương mại điện tử, livestreaming và sáng tạo nội dung cho phép những người trẻ tại TP.HCM, Hà Nội hay bất kì tỉnh thành nào kiếm tiền trực tiếp từ khách hàng trên toàn thế giới.

Nhờ công nghệ, nhiều người có thể làm việc tự do hoặc nhận vai trò nhân viên từ xa cho các tập đoàn quốc tế, thậm chí đảm nhận các vị trí chuyên môn sâu như Junior Designer, Chuyên gia AI, hay 2D/3D Digital Artist cho các studio game đình đám. Tuy nhiên, liệu bao nhiêu phần trăm thanh niên thực sự đủ năng lực để nắm bắt những cơ hội này? Khi không gian làm việc được mở rộng ra phạm vi toàn cầu, đối thủ cạnh tranh của một lao động Việt Nam giờ đây là hàng triệu chuyên gia xuất sắc đến từ mọi quốc gia.

Để không bị nghiền nát trong cuộc cạnh tranh khốc liệt này, thanh niên cần làm gì? Câu trả lời dứt khoát nằm ở sự chuyển đổi kĩ năng một cách toàn diện và liên tục. Báo cáo từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đưa ra dự báo khoảng 85% công việc trong tương lai sẽ yêu cầu năng lực xử lí dữ liệu, công nghệ mới và kĩ năng số. Việc liên tục học hỏi và tái đào tạo là điều kiện bắt buộc để sinh tồn trên thị trường.

Thay vì an phận với các công việc vận hành thủ công dễ bị thay thế, người lao động phải quyết liệt chuyển hướng sang lĩnh vực phân tích dữ liệu, tự động hóa và phát triển tư duy thiết kế. Hiện nay, các đô thị lớn đang khát khao nguồn nhân lực chất lượng cao trong các khối ngành cốt lõi như Bán dẫn, Trí tuệ nhân tạo và Blockchain. Giải pháp thiết thực nhất là mỗi cá nhân phải chủ động nâng cấp trình độ chuyên môn, biến sức ép công nghệ thành đòn bẩy để tạo ra giá trị khác biệt, thay vì thụ động chờ đợi cơ hội từ những mô hình kinh tế đã lỗi thời.

Giải quyết sự phân hóa và cạm bẫy của lao động tự do

Phía sau những câu chuyện thành công rực rỡ của nhóm chuyên gia công nghệ, một góc khuất khác của thị trường lao động đang phơi bày những rủi ro cực kì sâu sắc. Xã hội sẽ giải quyết ra sao với thách thức ngày càng lớn từ nhóm thanh niên rơi vào tình trạng "ba không", những người không học tập, không việc làm và không tham gia đào tạo nghề?

Sự dịch chuyển nhanh chóng của nền kinh tế đã làm giảm mạnh nhu cầu sử dụng lao động phổ thông, tạo ra một hố sâu phân hóa kĩ năng trầm trọng. Đây là rào cản khổng lồ chặn đứng cơ hội đổi đời của những thanh niên yếu thế, đặc biệt là nhóm sinh sống ở khu vực nông thôn, nơi thiếu thốn hạ tầng tiếp cận tri thức số.

Thêm vào đó, ngay cả với những người đã may mắn bước chân vào nền kinh tế lao động tự do trên nền tảng số (Gig economy), sự linh hoạt lại đi kèm với những cạm bẫy vô hình. Công việc tự do mang lại sự thoải mái về không gian và thời gian làm việc, nhưng lại đẩy người lao động vào tình trạng bấp bênh dai dẳng khi họ gần như thiếu hụt hoàn toàn các quyền lợi an sinh xã hội vững chắc, không có bảo hiểm y tế hay quỹ hưu trí bảo vệ.

Để hóa giải bài toán phân hóa và sự bấp bênh này, sự can thiệp từ các tổ chức hỗ trợ đóng vai trò then chốt. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đang nỗ lực triển khai các khóa tập huấn kĩ năng số, đồng thời hướng dẫn người trẻ cách thức nhận diện một môi trường làm việc thỏa đáng và công bằng. Về phía bản thân người lao động, giải pháp cốt lõi là phải tỉnh táo trang bị tư duy toàn cầu kết hợp với ý thức tự bảo vệ quyền lợi cá nhân.

Thanh niên Việt Nam cần dừng việc chạy theo những công việc tự do tạm bợ để đổi lấy thu nhập ngắn hạn, thay vào đó hãy chủ động đòi hỏi và tìm kiếm các cơ hội có lộ trình cam kết rõ ràng. Việc dám đối diện với những góc khuất của thị trường, chủ động trang bị kiến thức pháp lí và xây dựng mạng lưới an sinh cho riêng mình chính là hành trang quan trọng nhất để thế hệ trẻ tự tin hội nhập và chiến thắng trong kỉ nguyên số.