Thật - Giả, Kiểm chứng trên giờ vàng VTV Cuộc chiến bảo vệ an ninh nhận thức trước bão tin giả
Chương trình Thật - Giả, Kiểm Chứng trên VTV1 đang trở thành vũ khí sắc bén giúp khán giả nhận diện tin giả và bảo vệ an ninh nhận thức.
Giữa ma trận thông tin nhiễu loạn trên không gian mạng, nơi công nghệ AI tạo sinh khiến ranh giới thật giả ngày càng mong manh, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) vừa chính thức ra mắt chương trình: Thật - Giả, Kiểm chứng. Chương trình có thời lượng 5 phút, phát sóng vào khung giờ vàng hàng ngày trên VTV1.
Để giải mã sức hút và hậu trường thực hiện của chương trình đặc biệt này, Một Thế Giới đã có cuộc trò chuyện với Nhà báo Kim Hải, Phó Trưởng phòng Khoa học và Công nghệ, Ban Thời sự, VTV.
Giải bài toán khó trong 5 phút sóng giờ vàng
- Việc đặt một chương trình truyền hình đấu tranh với nạn tin giả có thời lượng 5 phút ngay sau Bản tin Thời sự 19h trên VTV1 là một vị trí chiến lược nhưng cũng đi kèm áp lực. Ê-kíp sản xuất đã xoay sở ra sao với bài toán cô đọng lượng thông tin nặng ký mà vẫn giữ chân được khán giả đại chúng trong thời lượng ngắn ngủi đó?
Nhà báo Kim Hải: 5 phút/ngày cho một chương trình truyền hình vào khung giờ vàng 19h55 không phải là khoảng thời gian quá ngắn nếu biết cách chắt lọc. Thời lượng 5 phút hoàn toàn đủ để kể câu chuyện, giúp khán giả nắm bắt bản chất vấn đề và truyền tải thông điệp cốt lõi.
.jpg)
Chúng tôi tập trung mạnh vào 3 điểm: Thứ nhất, nêu sự việc, vấn đề liên quan đến tin giả một cách cô đọng, dễ hiểu. Thứ hai, dùng các dữ liệu để phân tích, đối sánh nhằm kiểm chứng sự việc, vấn đề đó. Thứ ba, rút ra thông điệp, bài học cốt lõi thông qua các hướng dẫn, cảnh báo ngắn gọn nhưng giá trị, dễ nhớ cho khán giả.
Như vậy trong 5 phút, chương trình nêu bật được thủ đoạn lừa đảo để khán giả hiểu bản chất, giúp người dân nắm bắt được cơ chế lan truyền tin giả, và quan trọng hơn cả là cung cấp kĩ năng để họ kiểm chứng các thông tin. Mục tiêu không dừng ở việc phản ánh đơn thuần, mà phải tạo ra thay đổi về nhận thức và bồi đắp kĩ năng phòng, chống và kiểm chứng tin giả cho người xem.
Thông điệp quan trọng mà chương trình Thật – Giả, Kiểm chứng cùng với “chiến dịch TinAI?” của Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao - A05 (Bộ Công an) muốn gửi đến công chúng là “Kiểm trước, tin sau”.
- Đối với một chương trình lấy sự thật làm gốc, lằn ranh giữa việc thông tin cảnh báo và độ chính xác tuyệt đối là vô cùng mỏng manh. VTV đã dựa vào điểm tựa pháp lí và kỹ thuật nào để không “việt vị” trước những tin giả siêu tốc trên mạng?
Nhà báo Kim Hải: Là cơ quan báo chí, VTV không có chức năng nhiệm vụ và cũng không thể có đủ các điều kiện về dữ liệu, hạ tầng công nghệ để rà quét, xác minh hàng nghìn thông tin được tung lên mạng xã hội mỗi ngày. Chính vì vậy, chương trình Thật - Giả, Kiểm chứng có sự phối hợp chặt chẽ giữa Ban Thời sự VTV và A05 - Bộ Công an cùng công an các đơn vị địa phương. Trong đó, lực lượng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao đóng vai trò quan trọng trong việc rà quét, xác minh và cung cấp thông tin độc quyền về tin giả cho Ban Thời sự, từ đó ekip sản xuất sẽ khai thác, xử lí một cách sáng tạo, hấp dẫn thành sản phẩm truyền hình.
Đồng thời, lực lượng An ninh mạng cũng sẽ giúp xác minh, kiểm chứng những thông tin mà Ban Thời sự thu thập, khai thác để có thể sử dụng trong chương trình. Nhờ cách phối hợp đó, các thông tin trong chương trình đều là những thông tin đã được xác thực, đảm bảo tính chính thống, chính xác. Chương trình cũng phân tích dựa trên dữ liệu, nên các thông tin đều có bằng chứng vững chắc.
Từ bóc gỡ thủ đoạn AI đến thay đổi phản xạ công chúng
- Sự can thiệp của AI tạo sinh, Deepfake hay các thuật toán thao túng mạng xã hội đang khiến ngay cả những người có tri thức cũng sập bẫy. Chương trình đã trang bị "vũ khí" gì để người xem xem xong là biết cách tự phòng vệ?
Nhà báo Kim Hải: Trong định hướng xây dựng format chương trình, Lãnh đạo Ban Thời sự đã giao nhiệm vụ cho ekip cần tìm ra cách tiếp cận để Thật - Giả, Kiểm chứng không chỉ là một chương trình thuần tuý phản ánh về tin giả, mà quan trọng hơn là giúp người dân nhận diện rõ thủ đoạn, hiểu rõ cơ chế tạo và phát tán tin giả, đồng thời từng bước hình thành kỹ năng kiểm chứng thông tin.
Chẳng hạn trong Chương trình Thật - Giả, Kiểm chứng “Phân tích thủ đoạn sử dụng Facebook tích xanh giả mạo để lừa đảo”, khi khán giả thấy rõ cách kiểm tra lịch sử tạo trang, địa điểm tạo trang facebook, họ hoàn toàn có thể áp dụng để kiểm tra các trường hợp tương tự nhằm kiểm chứng nguồn tin.
Hay việc chỉ rõ cách nhận diện các kênh Youtube tạo nội dung giả mạo bằng AI. nhằm mục đích xuyên tạc, bóp méo sự thật sẽ giúp khán giả thận trọng hơn khi xem và chia sẻ các nội dung trên mạng xã hội. Đặc biệt, cuối mỗi số phát sóng luôn có cẩm nang kiểm chứng với nội dung ngắn gọn, dễ hiểu, đồ họa trực quan và chữ pop-up dễ nhớ cho người xem.
Đằng sau 5 phút phát sóng, là nhiều ngày đêm làm việc tìm tòi, sáng tạo, làm đi làm lại để có cách thể hiện tốt nhất cho chương trình để đáp ứng yêu cầu của Lãnh đạo Ban Thời sự. Từ thiết kế trường quay, xử lí cách quay đến xây dựng tiết tấu chương trình, cách kể chuyện đối với mỗi số phát sóng.
Trong đó, người dẫn chương trình đóng vai trò quan trọng, là người kể chuyện, phân tích, bình luận. Các gương mặt của chương trình như BTV Phương Huyền, Hữu Trí - mỗi người có một phong cách khác nhau nhưng đều toát lên sự gần gũi, giản dị, đáng tin cậy, có sức thuyết phục trước công chúng. Ngôn ngữ được sử dụng trong chương trình ngắn gọn, giản dị, dễ hiểu, phù hợp với mọi đối tượng người xem, trong đó có cả những người cao tuổi và trẻ em, những đối tượng dễ bị các đối tượng lừa đảo nhắm đến. Chương trình cũng sử dụng nhiều góc máy khác nhau, thể hiện các góc nhìn đa dạng của chương trình đối với mỗi vấn đề.
- Chị đặt kì vọng gì lớn nhất ở sự chuyển biến của công chúng - phải chăng là việc kéo họ dịch chuyển từ trạng thái tiếp nhận thụ động sang thói quen kiểm chứng trước, tin sau?
Nhà báo Kim Hải: Việc VTV dành khung giờ vàng đặc biệt cho chương trình Thật - Giả, Kiểm Chứng ngay sau bản tin Thời sự 19h và tiếp tục lan toả chương trình trên Kênh truyền hình quốc gia VTVGo cùng các nền tảng số của đài là có chủ ý.
Kiểm chứng không nên chỉ là một chiến dịch, làm vài đợt rồi thôi, mà phải là một việc hàng ngày, nằm ngay trong dòng thông tin chính thống hàng ngày. Trong bài phát biểu tại Lễ ra mắt chiến dịch TinAI? và chương trình Thật – Giả, Kiểm chứng, đồng chí Nguyễn Thanh Lâm, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Tổng giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam đã khẳng định: “Chúng tôi không cố ôm đồm giải quyết mọi tin đồn lan tràn trên mạng, mà tập trung vào những tâm bão thông tin có tác động trực tiếp đến tâm lý người dân, gây hỗn loạn nhận thức, xuyên tạc chủ trương chính sách lớn hoặc mang mục đích lừa đảo tinh vi.”
Nếu khán giả mỗi ngày đều dành ra 5 phút để cùng Kiểm chứng thông tin với chương trình, rồi áp dụng vào thực tế; thì từng bước chương trình sẽ đồng hành cùng khán giả trong việc xây dựng thói quen và phản xạ kiểm chứng trước khi tin hay chia sẻ bất cứ thông tin nào.
Có một câu hỏi cũng được chúng tôi đặt ra, đó là: Nếu mỗi ngày đều đưa các thông tin về tin tức giả mạo đến công chúng, liệu có tạo nên cái nhìn tiêu cực, khiến nhiều người cho rằng xã hội chúng ta chỉ toàn những lọc lừa, dối trá hay không? Thì phải khẳng định rõ một điều: Chương trình được thực hiện không nhằm mục đích khiến người dùng sợ hãi.
Chính vì vậy, Lãnh đạo Ban Thời sự yêu cầu đội ngũ sản xuất cần phải cân bằng trong việc lựa chọn chủ đề, đảm bảo bên cạnh những thông tin về nhận diện tin giả, cần trang bị cho người dân các kiến thức pháp luật để ứng xử phù hợp và chuẩn mực trên không gian mạng, hướng dẫn các kỹ năng sử dụng mạng an toàn, các công nghệ giúp phát hiện và ngăn chặn tin giả, tin xấu độc. Khi chương trình hướng tới những giá trị tích cực cho cộng đồng sẽ nhận được sự ủng hộ và dõi theo của đông đảo người xem.
- Bên cạnh khung giờ vàng trên sóng quốc gia VTV1, Ban Thời sự có những chiến lược lan tỏa nào để kéo nội dung của chương trình này tiếp cận sâu rộng hơn với giới trẻ - nhóm cư dân mạng năng động nhưng cũng dễ tổn thương nhất trước bão tin giả?
Nhà báo Kim Hải: Đài Truyền hình Việt Nam hiện là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng, là cơ quan báo chí, truyền thông chủ lực đa phương tiện, đa ngôn ngữ của Đảng và Nhà nước. Song song với sóng truyền hình, Đài Truyền hình Việt Nam xây dựng hệ sinh thái số bao gồm: Nền tảng Truyền hình số quốc gia VTVgo, các nền tảng Facebook và Tiktok với lượng theo dõi đông đảo như page Thời sự VTV, VTV24, VTV Index, Chuyển động 24h…
Với những lợi thế hiếm có này, chương trình Thật – Giả, Kiểm chứng sẽ được lan toả trên cả sóng truyền hình và hệ sinh thái số của VTV, với mục tiêu lớn nhất là đưa những nội dung tích cực và giá trị đến với đông đảo khán giả thuộc mọi đối tượng, mọi lứa tuổi. Đặc biệt, một chuyên trang riêng về Thật - Giả, Kiểm Chứng đang được chúng tôi xây dựng và sẽ sớm ra mắt trên nền tảng Truyền hình số quốc gia VTVgo, nhằm giúp khán giả có thể theo dõi một cách thường xuyên, có hệ thống các thông tin liên quan đến phòng, chống tin giả, kiểm chứng thông tin.
Trong bối cảnh bùng nổ thông tin trên mạng xã hội như hiện nay, việc tạo và phát tán tin giả trên không gian mạng đang diễn biến phức tạp với nhiều mục đích xấu như lừa đảo, bóp méo sự thật, xuyên tạc chủ trương, chính sách pháp luật, gây nhiễu loạn môi trường thông tin và nhận thức người dùng; những chương trình như Thật - Giả, Kiểm chứng của Ban Thời sự, VTV mong muốn góp phần giữ vững an ninh nhận thức, bảo vệ môi trường mạng trong sạch, lành mạnh cho đất nước.