Thấy gì qua cuộc ‘khủng hoảng' sầu riêng ĐBSCL đầu tháng 5/2026?

Đầu tháng 5/2026, thị trường sầu riêng tại ĐBSCL rơi vào giai đoạn khó khăn hiếm thấy khi giá giảm mạnh chỉ trong vài ngày. Nhiều nhà vườn ở Tiền Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ và Hậu Giang rơi vào cảnh thấp thỏm vì thương lái giảm mua, nhiều kho thu mua đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng.

Có thời điểm, giá sầu riêng Ri6 giảm xuống còn khoảng 20.000 - 25.000 đồng mỗi kg, thấp hơn nhiều so với thời điểm đạt đỉnh trước đó. Tuy nhiên, đến ngày 20/5, giá sầu riêng tăng trở lại từ 15.000 đến 20.000 đồng mỗi kg so với đầu tháng. Dù vậy, cú giảm sâu rồi phục hồi nhanh chóng này cho thấy ngành sầu riêng Việt Nam vẫn tồn tại nhiều điểm yếu đáng lo ngại.

Phát triển nóng khiến cung vượt cầu

Trong vài năm trở lại đây, sầu riêng trở thành loại cây trồng mang lại lợi nhuận cao tại ĐBSCL. Nhiều nông dân chuyển đổi đất lúa, vườn cam hoặc xoài sang trồng sầu riêng với kỳ vọng thu nhập tốt hơn. Theo ngành nông nghiệp, diện tích sầu riêng cả nước đã vượt hơn 150.000 ha, cao hơn nhiều so với quy hoạch ban đầu.

Việc phát triển quá nóng khiến nguồn cung tăng nhanh trong khi thị trường tiêu thụ chưa phát triển tương xứng. Đầu tháng 5 là thời điểm nhiều vùng bước vào thu hoạch rộ nên sản lượng tăng mạnh trong thời gian ngắn. Khi hoạt động xuất khẩu gặp khó, lượng hàng tồn trong dân lập tức tăng lên và kéo giá giảm sâu.

Ngoài ra, phần lớn mã số vùng trồng hiện nay còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp. Không ít vùng trồng chưa tuân thủ chặt quy trình kỹ thuật nên chất lượng sản phẩm thiếu đồng đều. Đây là nguyên nhân khiến ngành hàng dễ gặp rủi ro khi thị trường nhập khẩu tăng cường kiểm soát chất lượng.

Điểm nghẽn kiểm nghiệm và chất lượng

Một trong những nguyên nhân trực tiếp khiến giá sầu riêng lao dốc là tình trạng ùn ứ tại các điểm kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu. Sau khi phía Trung Quốc siết chặt quy định về dư lượng hóa chất và truy xuất nguồn gốc, nhiều lô hàng của Việt Nam phải chờ xét nghiệm kéo dài.

Trong khi sản lượng tăng nhanh, năng lực kiểm nghiệm vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Doanh nghiệp phải mất nhiều ngày để chờ kết quả phân tích, làm phát sinh chi phí kho lạnh, bảo quản và vận chuyển. Không ít doanh nghiệp vì lo ngại rủi ro đã giảm thu mua hoặc tạm ngưng xuất khẩu.

Khi doanh nghiệp giảm mua, lượng sầu riêng tồn trong dân tăng nhanh, tạo áp lực khiến giá lao dốc trên diện rộng. Đây là bài học cho thấy nếu hạ tầng phục vụ xuất khẩu không được đầu tư đồng bộ thì ngành hàng rất dễ rơi vào khủng hoảng khi sản lượng tăng mạnh.

Bên cạnh đó, việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật thiếu kiểm soát vẫn còn phổ biến tại nhiều vùng trồng. Một số nhà vườn chạy theo năng suất hoặc thu hoạch sầu riêng non để bán sớm, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của sầu riêng Việt Nam.

Áp lực cạnh tranh từ thị trường quốc tế

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, ngoài những bất cập nội tại, sầu riêng Việt Nam còn chịu sức ép cạnh tranh lớn từ Thái Lan. Đầu tháng 5 cũng là thời điểm sầu riêng Thái Lan bước vào vụ thu hoạch rộ. Với lợi thế thương hiệu mạnh, chất lượng đồng đều và hệ thống logistics chuyên nghiệp, sầu riêng Thái Lan tiếp tục chiếm ưu thế tại thị trường Trung Quốc.

Trong khi đó, Việt Nam vẫn phụ thuộc quá lớn vào một thị trường tiêu thụ. Khoảng 90% lượng sầu riêng xuất khẩu hiện nay tập trung vào Trung Quốc. Điều này khiến ngành hàng dễ tổn thương khi nước nhập khẩu thay đổi chính sách hoặc giảm nhu cầu tiêu thụ.

Việt Nam cần mở rộng xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Ấn Độ, các quốc gia Đông Nam Á, Bắc Á...

Khi Trung Quốc siết chặt kiểm dịch và tăng cường kiểm tra chất lượng, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam lập tức gặp khó khăn. Chỉ cần thời gian thông quan kéo dài vài ngày, giá trong nước đã bị ảnh hưởng mạnh.

Một vấn đề khác là tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu còn thấp. Hiện nay, phần lớn sầu riêng của Việt Nam vẫn xuất khẩu dưới dạng trái tươi. Khi thị trường gặp biến động hoặc bước vào cao điểm thu hoạch, lượng trái tươi không tiêu thụ kịp sẽ khiến giá giảm nhanh.

Tái cấu trúc ngành sầu riêng bền vững

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho rằng trước cú giảm sâu của giá sầu riêng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) cùng nhiều địa phương đã nhanh chóng triển khai các giải pháp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và nhà vườn. Các tỉnh có diện tích sầu riêng lớn như Tiền Giang, Đồng Tháp và Vĩnh Long đã tăng cường rà soát mã số vùng trồng, hướng dẫn nông dân sản xuất an toàn và kết nối doanh nghiệp thu mua.

Nhiều điểm kiểm nghiệm được tăng cường nhân lực nhằm đẩy nhanh tiến độ xét nghiệm hàng hóa xuất khẩu. Hoạt động thông quan tại cửa khẩu cũng được hỗ trợ để giảm ùn ứ.

Bên cạnh đó, truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định tâm lý thị trường. Những thông tin kịp thời về giải pháp tháo gỡ và diễn biến giá cả đã giúp hạn chế tình trạng bán tháo của nông dân.

Về lâu dài, các địa phương cần kiểm soát chặt việc mở rộng diện tích mới, ưu tiên phát triển vùng nguyên liệu tập trung và liên kết sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc GlobalGAP. Đồng thời, cần đầu tư mạnh hơn cho hệ thống kho lạnh, logistics và công nghiệp chế biến sâu nhằm giảm áp lực tiêu thụ trái tươi.

Quan trọng hơn, ngành sầu riêng cần chuyển từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”, lấy chất lượng, thương hiệu và thị trường làm trung tâm. Chỉ khi xây dựng được chuỗi sản xuất chuyên nghiệp và bền vững, sầu riêng Việt Nam mới tránh được vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá” đã lặp lại nhiều lần trong lịch sử nông nghiệp Việt Nam.