Thiếu máu ở Việt Nam: Khi phụ nữ gánh phần nặng hơn
Một nghiên cứu mới cho thấy tình trạng thiếu máu tại Việt Nam đang xuất hiện khoảng cách giới ngày càng rõ rệt, với tỷ lệ phụ nữ tăng lên trong khi giảm dần ở nam giới.
Thiếu máu vẫn dai dẳng suốt ba thập kỷ
Thiếu máu từ lâu đã được xem là một trong những thách thức y tế công cộng tại Việt Nam. Tuy nhiên, dữ liệu mới nhất cho thấy mức độ dai dẳng của vấn đề này còn đáng lo ngại hơn.
Theo nghiên cứu “Gánh nặng và nguyên nhân thiếu máu tại Việt Nam: Góc nhìn từ dữ liệu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu”, số ca thiếu máu gần như không thay đổi trong hơn 30 năm, chỉ giảm rất nhẹ từ 16,30 triệu ca năm 1990 xuống 16,05 triệu ca năm 2021, tương đương mức giảm 1,5%.
Tiến sĩ Deepak Behera - giảng viên Đại học RMIT Việt Nam, tác giả chính của nghiên cứu, với sự hợp tác của nhiều tác giả quốc tế, bao gồm tiến sĩ Dil B Rahut, Phó chủ tịch Nghiên cứu kiêm Chuyên gia kinh tế cấp cao của Viện nghiên cứu Ngân hàng Phát triển châu Á (ADBI, Nhật Bản) - nhận định: thiếu máu vẫn là một thách thức kéo dài không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn khu vực Đông Nam Á. Dù đã có những cải thiện nhất định, tốc độ giảm hiện nay vẫn quá chậm so với mục tiêu đến năm 2030 của Tổ chức Y tế Thế giới.
Đáng chú ý, gánh nặng thiếu máu đang dịch chuyển theo thời gian. Nếu như trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đã được hưởng lợi rõ rệt từ các chương trình chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em, thì người trung niên và cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ, lại đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng số ca bệnh.
Khoảng cách giới ngày càng nới rộng
Phát hiện nổi bật nhất của nghiên cứu là sự chênh lệch giới ngày càng rõ rệt trong tình trạng thiếu máu. Trong khi số ca ở nam giới giảm mạnh từ 5,69 triệu xuống 4,27 triệu, thì ở nữ giới lại tăng từ 10,61 triệu lên 11,78 triệu ca trong cùng giai đoạn.
Thiếu sắt vẫn là nguyên nhân hàng đầu, chiếm 68,84% tổng số ca thiếu máu vào năm 2021. Riêng ở nữ giới, thiếu sắt chiếm tới 75,04%, phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa thiếu máu và các yếu tố sinh học như kinh nguyệt, thai kỳ và sinh nở. Trong khi đó, thiếu máu ở nam giới thường liên quan nhiều hơn đến HIV/AIDS và các bệnh mạn tính.
Bên cạnh thiếu sắt, nghiên cứu cũng chỉ ra sự gia tăng của thiếu máu liên quan đến bệnh thận mạn tính và các bệnh lý di truyền, đặc biệt ở nhóm dân số cao tuổi. Ngược lại, thiếu máu do nhiễm giun móc đã giảm mạnh, từ hơn 317.000 ca năm 1990 xuống còn khoảng 12.800 ca năm 2021, cho thấy hiệu quả rõ rệt của các chương trình tẩy giun và cải thiện vệ sinh môi trường.
Theo tiến sĩ Behera, các yếu tố như già hóa dân số, sức khỏe sinh sản và bất bình đẳng kinh tế - xã hội đang góp phần làm trầm trọng thêm gánh nặng thiếu máu ở phụ nữ, biến đây không chỉ là vấn đề y tế mà còn là bài toán xã hội.
Thiếu máu không chỉ ảnh hưởng sức khỏe
Các phát hiện cho thấy việc cải thiện giáo dục, thu nhập và bình đẳng giới có thể làm giảm đáng kể tỉ lệ thiếu máu và mức độ tàn tật, trong khi chênh lệch kinh tế - xã hội và giới lại làm gia tăng gánh nặng bệnh.
Từ góc nhìn rộng hơn, thiếu máu gây ra những tác động âm thầm nhưng sâu rộng tới đời sống. Tình trạng mệt mỏi kéo dài, suy giảm khả năng tập trung và giảm sức bền khiến người mắc thiếu máu dễ gặp khó khăn trong học tập và lao động. Ở quy mô quốc gia, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động, chi tiêu y tế và chất lượng nguồn nhân lực.
“Giảm thiếu máu không chỉ là ưu tiên về y tế, mà còn là yếu tố then chốt đối với phát triển kinh tế - xã hội”, tiến sĩ Behera nhấn mạnh. Theo ông, các chính sách hiệu quả cần đi theo hướng tiếp cận tổng thể, kết hợp bổ sung sắt và vi chất dinh dưỡng, đa dạng hóa chế độ ăn, mở rộng sàng lọc sớm, đồng thời cải thiện giáo dục, thu nhập và trao quyền cho phụ nữ.
Bên cạnh đó, việc mở rộng chăm sóc sức khỏe dựa vào cộng đồng và nâng cao quản lý các bệnh mạn tính, đặc biệt ở người cao tuổi, được xem là chìa khóa để giảm gánh nặng thiếu máu một cách bền vững.
Thiếu máu nên ăn gì để cải thiện sức khỏe?
Với người bị thiếu máu, đặc biệt là thiếu máu do thiếu sắt - dạng phổ biến nhất tại Việt Nam - chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt, có thể hỗ trợ rõ rệt bên cạnh điều trị y tế.
Trước hết, cần bổ sung thực phẩm giàu sắt. Sắt từ động vật (sắt heme) dễ hấp thu hơn, có nhiều trong thịt bò, gan động vật, huyết, cá, hải sản. Sắt từ thực vật (sắt non-heme) có trong rau dền, rau bina, đậu lăng, đậu nành, mè, hạt bí, tuy hấp thu kém hơn nhưng vẫn rất cần thiết, đặc biệt với người ăn chay.
Song song đó, vitamin C giúp tăng hấp thu sắt. Vì vậy, nên kết hợp thực phẩm giàu sắt với cam, quýt, ổi, kiwi, dâu, cà chua, ớt chuông trong cùng bữa ăn.
Ngoài sắt, cơ thể cũng cần vitamin B12 và axit folic để tạo hồng cầu. Các chất này có nhiều trong trứng, sữa, gan, cá, ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh đậm.
Ngược lại, người thiếu máu nên hạn chế uống trà, cà phê ngay sau bữa ăn, vì tannin và caffeine có thể làm giảm khả năng hấp thu sắt.
Cuối cùng, nếu tình trạng thiếu máu kéo dài hoặc nặng, không nên chỉ tự điều chỉnh bằng ăn uống mà cần thăm khám bác sĩ để được tư vấn bổ sung vi chất đúng cách, an toàn và hiệu quả.
