Thời đại AI: Điều đáng sợ nhất là ngừng học!
Trong thời đại AI, điều đáng sợ nhất không phải là máy móc thông minh hơn con người, mà là con người ngừng học. Với sinh viên, điều này càng trở nên cấp thiết khi trí tuệ nhân tạo đang len vào từng giảng đường, từng bài tập, từng cách tìm kiếm tri thức và cả định hướng nghề nghiệp tương lai.
Điều quan trọng nhất với sinh viên không phải là chạy theo mọi công cụ mới, mà là giữ tinh thần học tập liên tục. Học để hiểu bản chất vấn đề, học để làm chủ công nghệ, học để biết AI có thể hỗ trợ mình đến đâu và giới hạn của nó ở đâu. Khi AI ngày càng phát triển, giá trị của con người không nằm ở việc ghi nhớ nhiều hơn máy, mà ở tư duy, đạo đức, cảm xúc, năng lực sáng tạo và khả năng thích nghi.
Xung quanh vấn đề này, phóng viên Một Thế Giới có cuộc trao đổi với TS. Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, Phó Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam.
- TP.HCM đang thúc đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý đô thị, dịch vụ công, giáo dục và đời sống người dân. Theo ông, xu hướng này đang tác động như thế nào đến môi trường đại học hiện nay?
- TS. Trần Đình Lý: Tôi nghĩ có một thay đổi rất lớn: trước đây, sinh viên phải “đuổi theo tri thức”, còn bây giờ tri thức chạy thẳng vào điện thoại của sinh viên mỗi ngày.
AI có thể trả lời trong vài giây điều mà trước đây sinh viên phải mất vài giờ tìm kiếm. Điều đó buộc đại học phải thay đổi. Nếu trường đại học chỉ dừng ở việc “truyền đạt kiến thức”, thì rất dễ bị công nghệ vượt qua.
Giá trị của đại học hôm nay không còn là “dạy cái gì”, mà là giúp người học biết tư duy thế nào, sống thế nào và tạo ra giá trị gì cho xã hội.
TP.HCM càng chuyển đổi số mạnh thì áp lực đổi mới lên các trường đại học càng lớn. Nhưng tôi cho rằng đó là áp lực tích cực. Nó buộc đại học phải nhanh hơn, mở hơn và gần cuộc sống hơn.
- Với một trường có thế mạnh về nông nghiệp, công nghệ sinh học, môi trường, tài nguyên và kỹ thuật như Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, nhà trường đang ứng dụng công nghệ số vào giảng dạy, nghiên cứu và quản trị đại học ra sao?
- TS. Trần Đình Lý: Nhiều người nghĩ nông nghiệp là “cũ”, nhưng thật ra đây đang là lĩnh vực công nghệ rất cao. Bây giờ người nông dân có thể dùng drone phun thuốc, dùng AI nhận diện sâu bệnh, dùng cảm biến để tưới nước chính xác từng gốc cây, dùng blockchain truy xuất nguồn gốc nông sản.
Tại Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, chúng tôi đang đưa những công nghệ đó vào giảng dạy và nghiên cứu để sinh viên không bị “lệch pha” với thực tế sản xuất. Có sinh viên còn đùa với tôi rằng: “Thầy ơi, giờ nuôi tôm phải biết đọc dữ liệu nhiều hơn đọc… thơ”. Tôi thấy câu đó rất thú vị, vì nó phản ánh đúng tinh thần của thời đại.
Công nghệ đang làm thay đổi cả nông nghiệp, môi trường, thực phẩm, thủy sản… và nếu đại học không thay đổi cùng tốc độ đó thì sinh viên sẽ tụt lại.
- Trong bối cảnh AI, dữ liệu lớn, IoT và tự động hóa ngày càng hiện diện trong đời sống, sinh viên cần được trang bị những kỹ năng công nghệ nào để thích ứng với thị trường lao động mới?
- TS. Trần Đình Lý: Tôi thường nói với sinh viên một câu khá thẳng: Đừng cố cạnh tranh với AI ở tốc độ trả lời. Hãy cạnh tranh ở chiều sâu tư duy và sự tử tế của con người.
AI có thể viết rất nhanh. Nhưng AI không thay được sự đồng cảm, trách nhiệm, bản lĩnh và khả năng truyền cảm hứng. Sinh viên bây giờ cần ba thứ: Biết dùng công nghệ, biết học liên tục, và quan trọng nhất: biết đặt câu hỏi.
Người nguy hiểm nhất trong thời đại AI không phải là người thiếu kiến thức, mà là người ngừng học. Có thể vài năm nữa nhiều nghề sẽ biến mất, nhưng những người biết thích nghi sẽ luôn có chỗ đứng.
- Ông đánh giá thế nào về vai trò của đại học trong việc giúp sinh viên không chỉ biết sử dụng công nghệ, mà còn biết ứng dụng công nghệ để giải quyết các vấn ađề thực tiễn của TP.HCM như nông nghiệp đô thị, môi trường, giao thông, thực phẩm sạch?
- TS. Trần Đình Lý: Theo tôi, đại học không nên là “tháp ngà tri thức”, mà phải là nơi giải các bài toán của xã hội. TP.HCM có rất nhiều bài toán lớn: ngập nước, ô nhiễm, thực phẩm sạch, biến đổi khí hậu, đô thị xanh… Nếu sinh viên chỉ học để đi thi thì quá phí.
Một đồ án tốt nghiệp giỏi không nằm ở chỗ dày bao nhiêu trang, mà là nó giúp ích được gì cho cộng đồng. Tôi thích hình ảnh những sinh viên đi xuống ruộng, vào doanh nghiệp, đến khu dân cư, rồi quay lại phòng thí nghiệm để tìm giải pháp. Đó mới là đại học sống.
Có những sáng kiến của sinh viên rất đáng quý: hệ thống trồng rau thông minh cho đô thị nhỏ, ứng dụng nhận diện bệnh trên cây trồng, cảm biến cảnh báo môi trường nước cho nuôi thủy sản… Những thứ đó cho thấy khi người trẻ được trao cơ hội, các em có thể tạo ra thay đổi thật sự.
- Hiện nay, nhiều sinh viên sử dụng AI trong học tập, làm bài, tìm kiếm thông tin. Theo ông, các trường đại học nên quản lý, định hướng việc sử dụng AI như thế nào để vừa khuyến khích sáng tạo, vừa bảo đảm trung thực học thuật?
- TS. Trần Đình Lý: Tôi nghĩ cấm AI là điều không thực tế. Giống như ngày xưa từng có người lo sinh viên dùng Google sẽ “lười suy nghĩ”, nhưng rồi cuối cùng Google vẫn trở thành kỹ năng sống.
Vấn đề không phải “có dùng AI hay không”, mà là dùng AI để làm gì. Nếu dùng AI để mở rộng ý tưởng, phân tích dữ liệu, hỗ trợ nghiên cứu thì rất tốt. Nhưng nếu dùng AI để “học hộ, nghĩ hộ, sống hộ” thì rất nguy hiểm.
Tôi khá lo khi có những bạn trẻ nói chuyện rất thông minh trên mạng, nhưng ngoài đời lại thiếu khả năng phản biện và giao tiếp thật. Đại học cần dạy sinh viên cách sử dụng AI có trách nhiệm, có đạo đức và có bản lĩnh học thuật. Vì tương lai, nhà tuyển dụng không chỉ hỏi: “Em biết dùng AI không?”, mà còn hỏi: Nếu không có AI, em còn là ai?
- Từ góc nhìn của một nhà quản lý giáo dục đại học, ông kỳ vọng TP.HCM cần có thêm những chính sách hoặc cơ chế gì để kết nối nhà trường, doanh nghiệp và chính quyền trong phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao?
- TS. Trần Đình Lý: TP.HCM có một lợi thế rất lớn: đây là nơi người trẻ dám thử cái mới. Điều thành phố cần thêm là tạo ra một hệ sinh thái mà ở đó: trường đại học không đứng một mình, doanh nghiệp không tuyển dụng kiểu “đòi người có sẵn kinh nghiệm”, và chính quyền đóng vai trò kết nối thay vì chỉ quản lý.
Nếu doanh nghiệp đặt bài toán thật cho sinh viên giải quyết từ năm 2, năm 3 thì khi ra trường các em sẽ trưởng thành rất nhanh. Tôi mong TP.HCM sẽ có nhiều phòng “thí nghiệm mở” của thành phố - nơi sinh viên, doanh nghiệp, nhà khoa học cùng ngồi lại giải bài toán đô thị.
Bởi cuối cùng, thành phố thông minh không nằm ở số lượng camera hay dữ liệu lớn đến đâu; mà nằm ở chỗ thành phố đó có tạo ra được những con người biết sống có trách nhiệm, biết sáng tạo và biết làm điều tốt đẹp cho cộng đồng hay không.
“Người nguy hiểm nhất trong thời đại AI không phải là người thiếu kiến thức, mà là người ngừng học. Có thể vài năm nữa nhiều nghề sẽ biến mất, nhưng những người biết thích nghi sẽ luôn có chỗ đứng”, TS. Trần Đình Lý
.jpg)
