Thông tin khoa học công nghệ - nền tảng chiến lược cho phát triển quốc gia thời chuyển đổi số

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển dựa trên khoa học, công nghệ cùng đổi mới sáng tạo, vai trò của thông tin khoa học công nghệ (KH-CN) ngày càng trở nên quan trọng trong hoạch định chính sách, thúc đẩy nghiên cứu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trước thềm hội thảo "Vai trò của thông tin khoa học và công nghệ trong sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội" do Tạp chí Một Thế Giới phối hợp cùng Đại học Quốc gia TP.HCM tổ chức ngày 29.8, chúng tôi có cuộc trao đổi với PGS-TS Vũ Hải Quân - Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM - đồng chủ trì hội thảo, để cùng nhìn nhận những định hướng chiến lược nhằm phát huy giá trị của thông tin KH-CN trong phát triển đất nước.

- Trong bối cảnh toàn cầu chuyển đổi số mạnh mẽ, Việt Nam cần nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh. Ông nhìn nhận thế nào về vai trò của thông tin KH-CN với chiến lược phát triển quốc gia?

- PGS-TS Vũ Hải Quân: Thông tin KH-CN có vai trò đặc biệt quan trong việc phát triển KH-CN, chuyển đổi số, phục vụ Nghị quyết số 57. Cụ thể:

Thứ nhất, thông tin đến từ cơ sở dữ liệu của các bài báo khoa học đăng trên các tạp chí uy tín; đây được xem là nguồn “dinh dưỡng” quan trọng để các nhà khoa học khai thác, sáng tạo ra công trình khoa học. Thông tin cơ sở dữ liệu từ các bằng phát minh, sáng chế toàn cầu là cơ sở dữ liệu để các nhà khoa học tham khảo về nguồn nghiên cứu, hoặc mua lại bản quyền sử dụng để thiêt kết, phát triển.

Thứ 2, thông tin liên quan đến việc xây dựng, ban hành chính sách KH-CN toàn cầu, như chiến lược phát triển KH-CN, chíp bán dẫn, AI... của Mỹ và Trung Quốc. Từ thông tin có thể xây dựng, ban hành chính sách phù hợp xu hướng chung của thế giới nhưng cũng phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Thứ ba, đó là thông tin liên quan đến văn bản quy phạm pháp luật như Luật KH-CN, cũng như luật liên quan đến phát triển KH-CN đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, cùng văn bản pháp quy đi kèm. Nếu làm chủ được thông tin này thì sẽ rất có ích cho cách nhà khoa học và nhà quản lý để hoạch định chính sách, phát triển chiến lược KH-CN.

Tại Đại học Quốc gia TP.HCM, chúng tôi đã tích cực tham gia góp ý về quy hoạch đô thị sáng tạo, phát triển kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số cho địa phương, cung cấp tri thức và dữ liệu khoa học để hỗ trợ các quyết sách dài hạn.

- Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh thông tin KH-CN là nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Theo ông, các trường đại học, đặc biệt là Đại học Quốc gia TP.HCM, cần làm gì để chủ động cung cấp và lan tỏa nguồn thông tin này đến doanh nghiệp, địa phương và cộng đồng?

- PGS-TS Vũ Hải Quân: Trước hết, chúng tôi xác định ba hướng hành động. Thứ nhất, với 3.200 bài báo Scopus năm 2024 (40% bài báo có chất lượng Q1), tiếp tục dẫn đầu cả nước về số công bố quốc tế trong cơ sở dữ liệu Scopus, Đại học Quốc gia TP.HCM đã trở thành đơn vị có năng lực cung cấp nguồn dữ liệu khoa học chất lượng cao. Bên cạnh đó, Trung tâm Đổi mới sáng tạo đã hình thành, dự kiến đầu năm 2025 đi vào hoạt động, là “trái tim” của hệ sinh thái nghiên cứu - đổi mới sáng tạo, có chức năng phát triển các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn; công nghệ sinh học; công nghệ vật liệu mới và bán dẫn. Trung tâm cũng là nơi thu hút nhà khoa học hàng đầu qua các chương trình VNU350 - chương trình thu hút, giữ chân và phát triển 350 nhà khoa học trẻ xuất sắc, nhà khoa học đầu ngành công tác tại Đại học Quốc gia TP.HCM và chương trình giáo sư thỉnh giảng, giải quyết bài toán lớn công nghệ lõi, công nghệ chiến lược.

Thứ hai, xây dựng hệ sinh thái tri thức kết nối doanh nghiệp: Chủ động thương mại hóa hơn 3.000 kết quả nghiên cứu; ươm tạo doanh nghiệp công nghệ, đặt mục tiêu có 10 startup gọi vốn trên 10 triệu USD vào năm 2030, biến sinh viên thành người tạo ra giá trị kinh tế.

Thứ ba, đào tạo “công dân số” dẫn dắt tương lai: Tiên phong mở ngành trí tuệ nhân tạo; khoa học dữ liệu; thiết kế vi mạch và bán dẫn, cung cấp nguồn nhân lực chiến lược cho các nhiệm vụ quốc gia.

- Với kinh nghiệm phát triển các phòng thí nghiệm nghiên cứu, ông có thể chia sẻ cách để khuyến khích sinh viên, giảng viên và các nhóm nghiên cứu trẻ chủ động tham gia đóng góp vào hệ sinh thái thông tin khoa học quốc gia? Chúng ta cần nuôi dưỡng tinh thần khoa học ra sao trong thế hệ mới?

PGS-TS Vũ Hải Quân: Tinh thần khoa học không thể được hình thành bằng mệnh lệnh hành chính, mà cần một môi trường thuận lợi để phát triển tự nhiên.

Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu, cần tiến hành cải cách mạnh mẽ trong quản trị đại học, trong đó phát triển sự nghiệp phải gắn liền với hiệu quả nghiên cứu, cụ thể là công bố quốc tế, sáng chế, chuyển giao công nghệ. Việc cung cấp các nguồn quỹ hạt giống (seed funding) linh hoạt sẽ giúp các nhóm nghiên cứu triển khai ý tưởng mới. Song song đó, cần đầu tư bài bản cho hạ tầng nghiên cứu, như xây dựng các trung tâm nghiên cứu tiên tiến, phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế, để bảo đảm điều kiện làm việc chuyên nghiệp và hiện đại.

Với sinh viên, việc đẩy mạnh học tập thông qua dự án, cho phép sinh viên tham gia vào các đề tài nghiên cứu từ sớm, sẽ giúp hình thành tư duy nghiên cứu độc lập và sáng tạo. Các sân chơi học thuật như cuộc thi “Ý tưởng khởi nghiệp CiC” đóng vai trò như vườn ươm, nơi các ý tưởng tiềm năng được thử nghiệm và thương mại hóa, khơi nguồn cho hành trình khởi nghiệp khoa học.

Cùng với đó, năng lực sáng tạo, khát vọng khởi nghiệp và trách nhiệm cộng đồng chính là nền tảng mà Đại học Quốc gia TP.HCM mong muốn bồi dưỡng cho thế hệ công dân khoa học tương lai. Mục tiêu là tạo môi trường nghiên cứu mang giá trị vật chất, niềm vui sáng tạo và niềm tự hào phụng sự.

- Một trong những thách thức hiện nay là đưa thông tin khoa học ra khỏi phạm vi viện trường để "chạm" đến người dân. Theo ông, mối quan hệ giữa các tạp chí khoa học, báo chí chuyên ngành và nhà trường nên được xây dựng như thế nào để lan tỏa tri thức một cách gần gũi, chính xác và hiệu quả hơn?

- PGS-TS Vũ Hải Quân: Để đưa tri thức khoa học đến gần hơn với công chúng và tạo dựng nền tảng xã hội ủng hộ KH-CN, cần xây dựng một “liên minh tri thức” gồm ba lực lượng chủ chốt: nhà trường, tạp chí khoa học và báo chí đại chúng. Sự phối hợp hiệu quả giữa ba bên không chỉ giúp truyền tải thông tin chính xác mà còn đảm bảo tính hấp dẫn, dễ tiếp cận và tác động thực tiễn đến nhận thức cộng đồng.

Trước hết, nhà trường đóng vai trò là nơi sản sinh và bảo chứng cho tri thức khoa học. Nhiệm vụ của các cơ sở giáo dục đại học là cung cấp thông tin khoa học chính xác, đồng thời đưa những nghiên cứu học thuật phức tạp thành thông điệp rõ ràng, dễ hiểu. Để làm được điều này, cần xây dựng đội ngũ chuyên gia có khả năng truyền thông khoa học, sẵn sàng tương tác và chia sẻ với công chúng.

Tạp chí khoa học giữ vai trò học thuật và phản biện, là nơi thẩm định chất lượng nghiên cứu và định hướng tri thức. Bên cạnh vai trò truyền thống, các tạp chí cần phát triển phiên bản điện tử thân thiện với người dùng, đẩy mạnh các hình thức trình bày mới như bài viết tóm tắt, bình luận chính sách, để kết quả nghiên cứu không chỉ nằm trong giới học thuật mà còn đến được với người hoạch định chính sách và doanh nghiệp.

Cuối cùng, báo chí đại chúng là kênh quan trọng để kể chuyện khoa học theo cách hấp dẫn và gần gũi. Thông qua việc hợp tác với nhà trường, báo chí có thể tổ chức các sự kiện khoa học, sản xuất video, podcast, infographic… để khơi gợi sự quan tâm, hiểu biết của người dân về các vấn đề khoa học đang diễn ra trong đời sống.

Mục tiêu của liên minh tri thức này là biến tri thức khoa học thành một phần văn hóa đại chúng, để người dân hiểu và ủng hộ KH-CN, tạo sự đồng thuận xã hội cho các chiến lược quốc gia như Nghị quyết 57.