Thương mại hóa tài sản trí tuệ: kết nối nghiên cứu với thị trường

Thương mại hóa tài sản trí tuệ (TSTT) đang trở thành yêu cầu quan trọng của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (KHCN&ĐMST). Với trường đại học, giá trị của công trình còn nằm ở khả năng được bảo hộ, chuyển giao và tạo ra sản phẩm. Từ thực tiễn Đại học Cần Thơ, PGS. TS. Lê Nguyễn Đoan Khôi, Giảng viên cao cấp Trường Kinh tế - Đại học Cần Thơ, cho rằng cần hình thành chuỗi liên kết từ nhà nghiên cứu, hạ tầng hỗ trợ đến doanh nghiệp và thị trường.

- Vì sao sở hữu trí tuệ và thương mại hóa TSTT cần được xem là khâu trọng tâm của hoạt động KHCN&ĐMST?

- PGS. TS. Lê Nguyễn Đoan Khôi: Thương mại hóa TSTT là quá trình đưa kết quả nghiên cứu từ phát minh khoa học trở thành tài sản kinh tế và tham gia vào chuỗi giá trị thị trường. Nếu nghiên cứu chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm hoặc công bố khoa học thì giá trị xã hội và kinh tế chưa được khai thác đầy đủ. Vì vậy, cùng với việc tạo ra tri thức mới, cơ sở nghiên cứu cần quan tâm đến bảo hộ sở hữu trí tuệ, khả năng ứng dụng, định giá và chuyển giao.

Đại học Cần Thơ có 7 Trường chuyên ngành, 4 Khoa, 2 Viện chuyên môn; 74 phòng thí nghiệm từ Dự án JICA; hơn 1.800 cán bộ, viên chức, trong đó có 1.101 giảng viên, 26 Giáo sư và 194 Phó giáo sư. Trường có 45.000 sinh viên, 2.500 học viên, nghiên cứu sinh và hợp tác với hơn 300 Viện - Trường, cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức và mạng lưới hợp tác quốc tế.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, hệ sinh thái ĐMST có 24 sản phẩm tiêu biểu, 98 sản phẩm sẵn sàng chuyển giao, 10 sản phẩm đã chuyển giao, 7 đối tác hợp tác và 29 tài sản trí tuệ. Hoạt động chuyển giao có 23 hợp đồng, mang lại doanh thu 6.528 triệu đồng. Những kết quả này cho thấy quá trình đưa nghiên cứu ra thị trường đã được triển khai, nhưng cần hoàn thiện cơ chế để nhiều TSTT trở thành sản phẩm thương mại.

- Đâu là những điểm nghẽn lớn nhất trong quá trình đưa TSTT từ phòng thí nghiệm đến doanh nghiệp và thị trường?

- PGS. TS. Lê Nguyễn Đoan Khôi: Điểm nghẽn trước hết nằm ở nhận thức và cách thức vận hành. Nhà nghiên cứu còn tập trung vào công bố khoa học, trong khi việc xác định tài sản có khả năng bảo hộ và thương mại hóa chưa được đặt ra từ sớm. Nếu thiếu chiến lược bảo hộ, kết quả nghiên cứu có thể mất cơ hội trở thành tài sản có giá trị.

Một vấn đề khác là định giá TSTT. Trường đại học thường căn cứ vào chi phí nghiên cứu và hoàn thiện công nghệ để xác định giá sàn. Doanh nghiệp lại quan tâm đến dòng tiền, khả năng cạnh tranh và lợi ích trong tương lai. Hai cách tiếp cận khác nhau khiến quá trình đàm phán gặp khó khăn. Định giá quá cao khiến doanh nghiệp khó tiếp nhận; định giá quá thấp lại không bảo đảm giá trị tài sản.

Khoảng trống lớn nữa là “thung lũng chết” giữa nghiên cứu và thị trường. Công nghệ ở mức TRL 3-4 (Technology Readiness Level – TRL) cần kinh phí để tạo mẫu, thử nghiệm và hoàn thiện, trong khi doanh nghiệp thường muốn tiếp nhận công nghệ có mức độ sẵn sàng cao hơn, khoảng TRL 7-9. Nếu thiếu nguồn tài chính và hạ tầng thử nghiệm, nhiều kết quả tiềm năng khó vượt qua giai đoạn trung gian.

Cần hỗ trợ tạo mẫu, thử nghiệm, hoàn thiện và đánh giá công nghệ; nâng cao nhận thức về sở hữu trí tuệ, xác lập quyền sớm và định giá phù hợp. Khi đó, doanh nghiệp có thêm cơ sở để lựa chọn công nghệ và đầu tư.

- Cần tổ chức kết nối cung - cầu công nghệ và chính sách hỗ trợ thế nào để thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ, nhất là tại ĐBSCL?

- PGS. TS. Lê Nguyễn Đoan Khôi: Cần hình thành liên kết giữa ba chủ thể gồm Đại học Cần Thơ, Vườn ươm Việt Nam - Hàn Quốc (KVPI) và doanh nghiệp. Đại học Cần Thơ là nhà sáng tạo, cung cấp kết quả nghiên cứu và công nghệ; vườn ươm cung cấp hạ tầng, nguồn lực thử nghiệm, hỗ trợ công nghệ vượt qua giai đoạn trung gian; doanh nghiệp là nhà đầu tư và thị trường, tiếp nhận công nghệ hoàn thiện để sản xuất và thương mại hóa.

Theo mô hình được đề xuất, Đại học Cần Thơ có 1.020 lượt giảng viên, sinh viên, chuyên gia giải quyết các bài toán công nghệ về sinh học và hóa sinh. Vườn ươm có 4,5 ha, vốn 21,3 triệu USD, cung cấp xưởng quy mô bán công nghiệp, giúp công nghệ vượt qua TRL 5-6. Sau đó, doanh nghiệp tiếp nhận công nghệ hoàn thiện để sản xuất, đưa ra thị trường hoặc xuất khẩu.

Đối với ĐBSCL, mô hình này phù hợp với các lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản, môi trường, thực phẩm và chuyển đổi số. Các kết quả gồm canh tác lúa bền vững theo SRP, canh tác lúa giảm phát thải khí nhà kính theo mô hình 1P6G (canh tác lúa thông minh 1 phải 6 giảm), hệ thống RAS nuôi tôm kết hợp cá rô phi, công nghệ phân loại quả tự động và nền tảng số hóa quản lý nông nghiệp. Đây là những hướng đi gắn với nhu cầu sản xuất của vùng.

Về chính sách, cần có sự phối hợp giữa Bộ Khoa học và Công nghệ, UBND và Sở KH&CN TP. Cần Thơ; xây dựng cơ chế xem xét nhanh các nhiệm vụ tiềm năng, hướng dẫn định giá TSTT và thử nghiệm hợp tác công - tư. Có thể thúc đẩy Sandbox giữa KVPI và Spin-off tại Đại học Cần Thơ; bố trí nguồn lực cho Quỹ đầu tư mạo hiểm, hỗ trợ PoC cho sản phẩm OCOP và nông sản đặc thù; nâng cấp sàn giao dịch công nghệ, tổ chức Techmart để kết nối với doanh nghiệp ĐBSCL.

Điều quan trọng là thay đổi cách nhìn về TSTT. TSTT không chỉ là giấy chứng nhận hay kết quả nghiên cứu. Khi được bảo hộ, định giá, hoàn thiện và kết nối với doanh nghiệp, TSTT có thể tạo ra sản phẩm và giá trị mới. Hệ sinh thái thương mại hóa giúp đưa tri thức vào sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển ĐBSCL.