Tỉ phú Bill Gates đề xuất ‘khu vực bảo tồn’ cho con người giữa vòng vây AI
Khi AI ngày càng có khả năng đảm nhận những công việc từng được xem là đặc quyền của con người, tỉ phú Bill Gates cho rằng xã hội cần chủ động xác định những lĩnh vực mà máy móc không nên thay thế con người.
Trong bài tiểu luận dài khoảng 6.000 từ có tựa đề “The turbulent AI era is here. The choices we make are critical” (Kỉ nguyên AI đầy biến động đã bắt đầu. Những quyết định của chúng ta lúc này đóng vai trò quyết định tương lai), Bill Gates đưa ra một trong những cảnh báo đáng chú ý nhất của ông về tương lai việc làm trong thời đại AI.
Tỉ phú Bill Gates nêu những công việc AI có thể làm nhưng không nên làm
Theo nhà đồng sáng lập Microsoft, nhiều công việc sẽ biến mất vĩnh viễn khi AI và robot tiếp tục tiến bộ. Tuy nhiên, thay vì chỉ đặt câu hỏi máy móc có thể làm được gì, xã hội cần quyết định một câu hỏi khó hơn: có những việc nào dù AI có khả năng thực hiện nhưng con người vẫn muốn giữ lại cho con người?
Gates gọi phạm vi đó là “human reserved”, có thể hiểu là “khu vực dành riêng cho con người”. Ông ví ý tưởng này với các khu bảo tồn thiên nhiên. Con người hoàn toàn có thể xây dựng đường sá hoặc công trình trên những vùng đất đó, nhưng lựa chọn không làm vì giá trị mất đi sẽ quá lớn.
Theo Gates, một số công việc cũng cần được nhìn nhận theo cách tương tự. AI có thể đủ năng lực để thực hiện chúng về mặt kĩ thuật, nhưng điều đó không đồng nghĩa xã hội nên trao toàn bộ quyền thực hiện cho máy móc.
Ông lấy chính trải nghiệm chăm sóc người cha mắc bệnh Alzheimer làm ví dụ. Những nhân viên y tế đã chăm sóc cha ông mang lại một điều mà Gates cho rằng không thể thay thế bằng máy móc. “Có điều gì đó trong sự chăm sóc mà họ dành cho cha tôi mang tính con người không thể thay thế, không robot nào có thể hoặc nên làm điều đó”, ông viết.
Gates đưa ra một tình huống gây nhiều suy nghĩ là một robot hoàn toàn có thể được lập trình để thông báo cho bệnh nhân rằng họ mắc một căn bệnh nan y. Về mặt kĩ thuật, không có lí do gì khiến máy móc không thể thực hiện nhiệm vụ ấy. Nhưng theo Gates, robot không nên là người làm việc đó. Điểm cốt lõi trong lập luận của ông không phải là phủ nhận năng lực của AI mà là phân biệt giữa “có thể làm” và “nên làm”.
Khi AI có thể chẩn đoán bệnh, viết báo cáo, giảng bài hay đưa ra lời khuyên với độ chính xác ngày càng cao, xã hội sẽ phải quyết định đâu là giới hạn phù hợp. Có những công việc đòi hỏi kĩ năng chuyên môn, nhưng cũng có những công việc chứa đựng sự đồng cảm, trách nhiệm đạo đức, niềm tin và mối quan hệ giữa người với người.
Trong những trường hợp đó, việc giữ lại vai trò của con người có thể không phải vì con người làm tốt hơn máy móc, mà vì sự hiện diện của con người tự nó đã là một phần của giá trị công việc.
AI không chỉ thay đổi việc làm mà còn đặt chính phủ trước bài toán khổng lồ
Gates cho rằng tác động của AI sẽ vượt xa câu chuyện một số nghề nghiệp bị thay thế. Theo ông, chính phủ các nước hiện chưa chuẩn bị tương xứng với quy mô của thay đổi này. AI có thể tác động đồng thời đến an ninh quốc gia, việc làm, giáo dục, thuế, năng lượng, bầu cử, y tế công cộng, hệ thống tài chính, thực thi pháp luật, giao thông, tài nguyên công và hệ thống công nghệ thông tin. “Ưu tiên cao nhất là một nhiệm vụ mang tính khổng lồ là xây dựng khuôn khổ trong nước và quốc tế để ứng phó với AI”, Gates viết.
Ông so sánh thách thức hiện nay với cách chính phủ Mỹ từng tái tổ chức bộ máy sau vụ khủng bố ngày 11/9/2001 nhằm nâng cao năng lực bảo đảm an ninh quốc gia. Nhưng theo Gates, AI đòi hỏi một phản ứng còn rộng lớn hơn rất nhiều bởi công nghệ này không chỉ tác động đến một lĩnh vực.
Nó có thể đồng thời làm thay đổi cách nền kinh tế vận hành, cách con người học tập, cách chính phủ thu thuế và cách xã hội tiếp cận thông tin. Câu hỏi vì thế không còn là liệu AI có tạo ra thay đổi hay không, mà là liệu các thể chế hiện tại có đủ năng lực để quản lí tốc độ thay đổi đó hay không. Gates đặt thẳng vấn đề rằng liệu các thể chế trên thế giới có đủ khả năng thiết kế và triển khai một “kiến trúc” mới cho thời đại AI.
Ông cũng cho rằng nỗ lực ứng phó rủi ro AI sẽ cần sự hợp tác quốc tế, trong đó có một mức độ phối hợp nhất định giữa Mỹ và Trung Quốc. Nhóm của Gates đang tìm cách thu xếp cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 11 để thảo luận về những nỗ lực toàn cầu nhằm giảm thiểu các rủi ro ngày càng tăng từ AI.
Đây là một dấu hiệu cho thấy vấn đề AI đang được nhìn nhận vượt ra khỏi phạm vi cạnh tranh giữa các công ty công nghệ. Khi AI liên quan đến an ninh, kinh tế, giáo dục, thông tin và cơ sở hạ tầng, cách các cường quốc phối hợp hoặc cạnh tranh trong lĩnh vực này có thể ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống quốc tế.
Đồng thời, bài toán chính sách cũng khó ở chỗ công nghệ phát triển nhanh hơn chu kì lập pháp. Một hệ thống quy định mất nhiều năm để xây dựng có thể đứng trước nguy cơ lạc hậu khi công nghệ đã thay đổi đáng kể. Vì vậy, cảnh báo của Gates không chỉ đặt ra yêu cầu kiểm soát AI mà còn là lời kêu gọi các chính phủ phải suy nghĩ lại cách quản trị công nghệ.
Công cụ giúp con người học nhiều hơn cũng có thể khiến họ học ít hơn
Một trong những mối quan tâm khác của Gates là giáo dục, lĩnh vực mà AI vừa mở ra cơ hội lớn vừa tạo ra rủi ro khó nhìn thấy. Ông nhận xét nghịch lí nằm ở chỗ chính công cụ có khả năng giúp con người học được nhiều hơn bao giờ hết cũng có thể khiến nhiều người học ít hơn.
AI có thể giải thích một khái niệm khó trong vài giây, viết lại một đoạn văn theo trình độ của người học, tạo bài tập, đưa ra phản hồi hoặc hỗ trợ nghiên cứu. Những khả năng này có thể mở rộng đáng kể cơ hội tiếp cận tri thức. Nhưng nếu người học sử dụng AI để tìm câu trả lời thay vì tự suy nghĩ, công nghệ có thể làm suy yếu chính năng lực mà giáo dục cần xây dựng. Gates dẫn một khảo sát sơ bộ cho thấy việc sử dụng AI nhiều hơn có liên quan đến mức độ tư duy phản biện thấp hơn, với tác động rõ hơn ở người trẻ.
Điều đáng chú ý là rủi ro này không nhất thiết đến từ việc AI cung cấp thông tin sai. Ngay cả khi câu trả lời của AI chính xác, việc quá dễ dàng nhận được câu trả lời vẫn có thể khiến người dùng bỏ qua quá trình đặt câu hỏi, kiểm chứng bằng chứng và tự hình thành lập luận.
Đó cũng là lí do giáo dục có thể trở thành một trong những “human reserved” quan trọng trong tương lai. AI có thể trở thành trợ giảng cực kì hiệu quả, nhưng vai trò của giáo viên không chỉ nằm ở việc truyền đạt kiến thức. Giáo viên còn giúp học sinh hình thành thói quen suy nghĩ, xây dựng sự tự tin, nhận biết giới hạn của bản thân và học cách tương tác với người khác.
Từ việc chăm sóc người bệnh đến giáo dục, Gates đang hướng sự chú ý vào một câu hỏi rộng hơn về AI là nếu máy móc có thể làm hầu hết mọi việc, con người muốn giữ lại điều gì cho chính mình?
Đây có thể là một trong những câu hỏi quan trọng nhất của thời đại AI. Bởi cuộc tranh luận về AI thường tập trung vào năng suất, tốc độ và khả năng thay thế lao động. Nhưng nếu chỉ nhìn từ góc độ đó, xã hội có thể bỏ qua những giá trị không dễ quy đổi thành năng suất.
Một bác sĩ không chỉ là người đọc kết quả xét nghiệm. Một giáo viên không chỉ là người cung cấp kiến thức. Một nhân viên chăm sóc không chỉ là người thực hiện đúng quy trình. Những nghề nghiệp ấy còn chứa yếu tố tin cậy, đồng cảm và kết nối.
Với Gates, “human reserved” có thể là cách để xã hội chủ động bảo vệ những giá trị đó trước khi AI đủ mạnh để thay thế chúng. Thay vì chờ đến khi công nghệ quyết định ranh giới, con người có thể phải quyết định trước đâu là những ranh giới không muốn vượt qua.
Và đó có lẽ là lựa chọn quan trọng nhất mà thời đại AI đặt ra: Không phải AI có thể làm được bao nhiêu, mà là con người muốn máy móc làm đến đâu.