Tín chỉ carbon hôm nay (6.8): Thế giới cần cải cách để tạo ra thị trường xanh và sạch

Bức tranh phức tạp của VCM

Thị trường tín chỉ carbon tự nguyện hoạt động dựa trên một nguyên tắc tưởng chừng đơn giản: Các công ty có thể mua tín chỉ carbon để bù đắp lượng khí thải của mình.

Tuy nhiên, trong thực tế, cơ chế này lại phức tạp hơn nhiều. Mỗi tín chỉ carbon đại diện cho một tấn CO2 được giảm thiểu hoặc loại bỏ khỏi khí quyển thông qua các dự án như trồng rừng, bảo tồn rừng, năng lượng tái tạo, hoặc cải thiện hiệu quả năng lượng.

Vấn đề nằm ở chỗ không phải tất cả các tín chỉ carbon đều được tạo ra như nhau. Những tháng gần đây, các nhóm môi trường đã gia tăng chỉ trích, cáo buộc nhiều tín chỉ carbon là "rác" và cho phép các doanh nghiệp "tẩy xanh" hoạt động của mình. Điều này tạo ra một môi trường đầy nghi ngờ, nơi cả những dự án chính đáng cũng có thể bị nhìn bằng con mắt hoài nghi.

Diễn đàn Nhà phát triển Dự án (PD Forum), đại diện cho hơn 60 sáng kiến carbon từ Kenya đến Singapore, đã lên tiếng phản đối quy trình khiếu nại hiện tại. Theo họ, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có hay không có trách nhiệm giải trình, mà ở cách thức thực hiện trách nhiệm giải trình đó.

Nick Marshall, chủ tịch của PD Forum, đã nêu rõ quan điểm: "Tính toàn vẹn là không thể thương lượng, nhưng cách chúng ta phát hiện và phản ứng với các cáo buộc cũng quan trọng không kém".

Tín chỉ carbon hôm nay (4.8): Trồng cây gì, ở đâu để đạt Net Zero, đảm bảo an ninh lương thực

Tín chỉ carbon hôm nay (5.8): Ba lý do khiến thị trường tín chỉ carbon nóng lại

Câu nói này phản ánh một thực tế đau lòng: Nhiều dự án bị đình chỉ công khai trước khi các nhà phát triển có cơ hội đáp trả hoặc giải thích.

Hệ quả của quy trình này là tạo ra một môi trường "tuyên án trước khi xét xử", nơi danh tiếng và tính khả thi tài chính của các dự án có thể bị tổn hại nghiêm trọng chỉ vì những cáo buộc chưa được kiểm chứng.

Đối với nhiều dự án hoạt động tại các khu vực phát triển, nơi nguồn tài chính khí hậu là yếu tố sống còn, điều này có thể có hậu quả tàn khốc.

Những con sâu làm rầu nồi canh

Một trong những thách thức lớn nhất mà ngành công nghiệp carbon đối mặt là hiện tượng "một con sâu làm rầu cả nồi canh". Marshall thừa nhận rằng một số kẻ xấu đã làm tổn hại đến hình ảnh của toàn bộ lĩnh vực.

Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn nguy hiểm: Các dự án kém chất lượng hoặc gian lận làm giảm niềm tin của công chúng, dẫn đến áp lực tăng cường giám sát và cuối cùng ảnh hưởng đến cả những dự án chính đáng.

Vấn đề trở nên phức tạp hơn khi những người có kiến thức về hành vi sai trái lại ngần ngại báo cáo do thiếu biện pháp bảo vệ người tố giác. Điều này tạo ra một môi trường im lặng, nơi các vấn đề không được giải quyết kịp thời và có thể leo thang thành những bê bối lớn.

Verra, một trong những cơ quan đăng ký hàng đầu có trụ sở tại Mỹ, đang ở trung tâm của cuộc tranh luận này. PD Forum đã kêu gọi Verra thiết lập một hệ thống nộp đơn an toàn và ẩn danh trên trang web của mình để giải quyết các vấn đề này.

Tuy nhiên, Verra khẳng định rằng họ đã có một quy trình khiếu nại mạnh mẽ từ đầu năm 2024 và cho rằng nó đã giải quyết được các mối quan ngại của diễn đàn. Sự bất đồng này phản ánh một khoảng cách nhận thức đáng kể giữa cơ quan quản lý và những người thực hiện dự án.

Căng thẳng càng gia tăng sau những vụ việc gây chú ý như việc Verra từ chối 37 dự án trồng lúa ở Trung Quốc năm ngoái sau một đợt rà soát kiểm soát chất lượng. Mặc dù quyết định này có thể được đưa ra dựa trên những lý do chính đáng về chất lượng, nhưng cách thức thực hiện đã gây ra những lo ngại về quyền được bào chữa và minh bạch trong quy trình.

Tác động đến niềm tin vào thị trường carbon

Những tranh cãi này không chỉ là vấn đề học thuật hay quy trình hành chính. Chúng có tác động thực tế và sâu sắc đến dòng chảy tài chính khí hậu toàn cầu. Khi niềm tin vào thị trường carbon giảm sút, các nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn, dẫn đến việc giảm nguồn vốn cho các dự án môi trường.

Điều này đặc biệt có hại đối với các dự án ở các quốc gia đang phát triển, nơi tài chính khí hậu thường là nguồn vốn chính để thực hiện các sáng kiến bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Khi các dự án này bị trì hoãn hoặc hủy bỏ, không chỉ mục tiêu khí hậu bị ảnh hưởng mà cả sinh kế của hàng triệu người dân cũng có thể bị tác động.

Thách thức cốt lõi mà thị trường carbon tự nguyện đối mặt là làm thế nào để cân bằng giữa việc duy trì tính toàn vẹn của thị trường và đảm bảo sự công bằng cho các nhà phát triển dự án. Đây không phải là một cuộc chọn lựa giữa hai thái cực mà là việc tìm ra một mô hình hoạt động có thể đạt được cả hai mục tiêu.

Một hệ thống lý tưởng cần có khả năng phát hiện và loại bỏ các dự án kém chất lượng hoặc gian lận một cách nhanh chóng và hiệu quả; đồng thời đảm bảo rằng các dự án chính đáng được đối xử công bằng và có cơ hội bảo vệ danh tiếng của mình.

Điều này đòi hỏi sự minh bạch trong quy trình, quyền được bào chữa và các biện pháp bảo vệ chống lại những cáo buộc vô căn cứ.

Thị trường carbon phải học hỏi để hoàn thiện

Thị trường carbon có thể học hỏi từ kinh nghiệm của các lĩnh vực tài chính khác, nơi việc cân bằng giữa quy định chặt chẽ và khuyến khích đổi mới đã được thực hiện thành công. Các thị trường chứng khoán, chẳng hạn, đã phát triển các cơ chế phức tạp để phát hiện gian lận trong khi vẫn duy trì tính thanh khoản và khuyến khích đầu tư.

Một trong những nguyên tắc quan trọng là "suy đoán vô tội" cho đến khi được chứng minh có tội. Trong bối cảnh carbon, điều này có nghĩa là các dự án không nên bị đình chỉ công khai dựa trên những cáo buộc chưa được kiểm chứng, mà chỉ sau khi có một điều tra công bằng và đầy đủ.

Để thị trường carbon tự nguyện có thể phát triển bền vững và đóng góp hiệu quả vào các mục tiêu khí hậu toàn cầu, cần có những cải cách căn bản trong cách thức hoạt động. Điều này gồm các bước:

Đầu tiên là thiết lập các quy trình khiếu nại minh bạch và công bằng, cho phép các bên liên quan có đủ thời gian và cơ hội để phản hồi trước khi có bất kỳ hành động công khai nào.

Thứ hai là tăng cường bảo vệ người tố giác để khuyến khích việc báo cáo các hành vi sai trái mà không sợ bị trả thù.

Thứ ba là phát triển các tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng và nhất quán để giảm thiểu sự chủ quan trong việc đánh giá các dự án.

Cuối cùng là tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan, từ cơ quan quản lý đến nhà phát triển dự án, nhà đầu tư và tổ chức xã hội dân sự.

Những tranh cãi hiện tại xung quanh thị trường carbon tự nguyện, mặc dù gây ra nhiều khó khăn, cũng mở ra cơ hội để xây dựng một hệ thống mạnh mẽ và đáng tin cậy hơn.

Nếu được giải quyết đúng cách, những thách thức này có thể trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững của thị trường carbon trong tương lai.