Tổng giám đốc NXB Giáo dục Nguyễn Tiến Thanh: ‘Một NXB lớn phải có sản phẩm lớn’
Ông Thanh không ngờ có ngày “ù đầu, ù tai, hoa mắt” để làm tốt nhiệm vụ Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng giám đốc NXB Giáo dục - vốn yêu cầu sự nghiêm cẩn, chính xác gần như tuyệt đối.
“Trong hơn một năm qua, tôi thường xuyên làm việc tới 12 giờ đêm, thậm chí khuya hơn nữa. Chỉ một nét vẽ sai trên bản đồ biển đảo in sách giáo khoa (SGK) là “chết”. Trong hơn một năm qua, mỗi cuốn sách xuất bản tôi phải ký 3 chữ ký, tổng cộng tôi đã ký khoảng 70 nghìn chữ ký”, ông Nguyễn Tiến Thanh mở đầu cuộc trò chuyện cùng Cà phê Một Thế Giới.
Trước khi gặp ông Thanh, chúng tôi được anh em "dân Văn" chia sẻ ông là người rất nghệ sĩ, phóng khoáng, mỗi khi có thời gian là lại cùng chiến hữu thân thiết đàn hát, làm thơ, viết văn, chia sẻ những kiến thức về nghệ thuật. Ông Thanh cũng là người thích du lịch nên hay cùng người thân đi khám phá những vùng đất mới với những nét văn hóa đặc trưng. Gặp ông Thanh, chúng tôi gợi mở về những kỷ niệm Paris - “Kinh đô ánh sáng” mà vợ chồng ông đều rất yêu thích. Đáp lại, ông Thanh chậm rãi rót trà mời khách, khẽ lắc đầu cười nói: “Khi chưa bước vào làm ngành xuất bản, tôi không thể hình dung được những nhọc nhằn mà anh em phải trải qua để cho “ra lò” một bộ SGK. Làm SGK vất vả thật! Nhưng tôi vẫn có một mục tiêu phải làm sao cho NXB thực sự là NXB sách giáo dục chứ không phải NXB SGK”.
- Vài ngày nữa là các em học sinh trên cả nước sẽ cắp sách tới trường khai giảng năm học mới 2025 - 2026. Đây là thời điểm khoa học công nghệ đang rất phát triển, tác động vào mọi ngành nghề. Với ngành xuất bản sách ở nước ta, công nghệ đã tác động ra sao, thưa ông?
- Ông Nguyễn Tiến Thanh: Chúng ta đang sống trong thời đại 4.0, công nghệ ảnh hưởng tới mọi “ngõ ngách”, của đời sống xã hội. Đối với xuất bản phẩm nói chung và sách nói riêng, tôi nghĩ, sự tác động của công nghệ là vô cùng lớn, với tốc độ cực nhanh.
Với sách giáo dục, đối tượng của sách là học sinh, khác hoàn toàn với thế hệ trước đây. Thế hệ học sinh hiện giờ chủ yếu là thế hệ alpha (sinh từ năm 2010 tới nay). Các bạn đã sử dụng thành thạo công nghệ, kể cả big data, blockchain, AI… Đó là nhu cầu, thói quen bình thường trong đời sống của thế hệ alpha. Tôi cho rằng, trong tương lai, sẽ không còn là câu chuyện ứng dụng công nghệ vào sách, mà bản thân công nghệ là sách. Sách xuất hiện trên nền tảng công nghệ, sách và công nghệ sẽ là một.
Đối với những đơn vị làm SGK như NXB Giáo dục, chúng tôi xác định với mọi thành viên của mình, ứng dụng công nghệ vào SGK không còn là chuyện xu hướng hay cấp thiết nữa, mà là vấn đề sống còn. Nếu chúng ta không làm được điều đó thì chắc chắn chúng ta không tồn tại được.
Tôi xin mở rộng một chút về câu chuyện này. Trước đây, cả nước có 57 NXB, bây giờ còn 56, và NXB Giáo dục chiếm doanh thu khoảng 80%. Về số lượng sách, một năm cả nước có khoảng trên 400 triệu bản sách, NXB Giáo dục sản xuất khoảng trên 300 triệu bản, chiếm 3/4. Rõ ràng là chúng tôi dẫn đầu, chi phối thị trường xuất bản sách Việt Nam. Nhưng nếu không thay đổi thì sẽ tụt hậu, lạc hậu rất nhanh. Tôi nói với các nhân viên của mình, nếu không ứng dụng công nghệ, thì từ một “gã khổng lồ”, bạn sẽ bị biến thành “khủng long Nokia”, bị mất tích do không tương thích được với thời đại.
- Mấy hôm trước, Tạp chí Một Thế Giới có làm việc với một công ty công nghệ. Họ dùng AI dẫn chứng hình ảnh 3D một con ếch, giải thích hành trình tiến hóa, các bộ phận của con ếch được mô tả bằng tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp… một cách rất sinh động. NXB Giáo dục đã tính tới việc ứng dụng AI vào SGK?
- Ông Nguyễn Tiến Thanh: Có nhiều đối tác trong nước và nước ngoài đã đặt vấn đề với NXB Giáo dục về việc ứng dụng AI vào SGK, sách giáo dục. Chúng tôi cũng đã có những dự án ứng dụng AI vào giải bài tập các môn tự nhiên, đặc biệt, ứng dụng cho sách ngoại ngữ thì rất tốt. AI như một giáo viên mà học sinh có thể hỏi vô tận, hỏi trực tiếp tất cả những câu hỏi và nó trả lời rất chính xác.
Nhìn chung, hiện nay, NXB Giáo dục cũng như các nhà xuất bản khác đang ở mức độ 2 trong 4 mức độ ứng dụng công nghệ vào sách. Mức độ đầu tiên, sơ khai nhất là số hóa một cách tĩnh thuần tuý, đưa bản PDF lên trên nền tảng số. Hai bộ sách Chân trời sáng tạo và Kết nối tri thức với cuộc sống từ lớp 1 đến lớp 12 đã được chúng tôi phục vụ miễn phí trên trang Hành trang số, trang Tập huấn của NXB Giáo dục. Quan điểm của cá nhân tôi, SGK chỉ nên có một bộ, giá càng rẻ càng tốt, tiến tới phát miễn phí cho học sinh.
Mức độ thứ 2, là đưa lên trên nền tảng số một số tương tác hạn chế, ví dụ video clip, hình ảnh, âm thanh multimedia, làm nó sinh động hơn. NXB Giáo dục và hầu hết các đơn vị NXB tại Việt Nam đã bắt đầu tiến được đến mức độ 2.
Mức độ 3 là sự tương tác phải thông minh hơn, nghĩa là phải có một hệ thống kịch bản để sách ứng dụng công nghệ tương tác được với người dùng, theo một kịch bản nhất định, chưa có sự can thiệp của AI.
Mức độ thứ 4 là AI. Với AI, mức độ tương tác với người dùng giống như bạn có thêm một giáo viên, một trợ giảng như là người thật, thậm chí còn đa dạng, hiệu quả và thường xuyên hơn người thật.
Hiện nay, để chống việc dạy thêm học thêm, Bộ GD-ĐT đã đưa ra một “Chương trình buổi 2”, không bắt buộc, giống như một buổi học ngoại khóa trước đây, trong đó có nội dung giáo dục AI. NXB Giáo dục đang làm bộ sách cho “Chương trình buổi 2”, dạy AI từ lớp 1 tới lớp 12. Sau khi được Bộ GD-ĐT thẩm định, sách sẽ được phát hành trước thềm năm học mới.
- Có một thời, SGK được coi như “khuôn vàng thước ngọc”. Trên sân bóng, để ca ngợi một đường chuyền chính xác, hoàn hảo, bình luận viên nói: “Đường chuyền như trong SGK”. Theo ông, với sự phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ vào giáo dục, mọi thứ thay đổi nhanh như vậy, thì liệu quan niệm về SGK có phải thay đổi không?
- Ông Nguyễn Tiến Thanh: Trong một xã hội hiện đại như hiện nay, nếu thay đổi quan điểm về SGK thì phải thay đổi quan điểm cả về giáo dục, mọi thứ phải đồng bộ với nhau.
Nghị quyết của Quốc hội khi xây dựng chương trình giáo dục phổ thông 2018 quan niệm học phải theo chương trình, SGK chỉ là học liệu. Nhưng trên thực tế ở Việt Nam, các trường đều dạy và học theo SGK, khảo thí thi cử vẫn phải theo SGK. Điều này khác hẳn với các nước phát triển, như Mỹ chẳng hạn, họ có chương trình, và các trường tự viết SGK được, miễn sao phù hợp chương trình.
Có rất nhiều cách ứng dụng công nghệ vào giáo dục nhưng chúng ta phải dựa vào điều kiện thực tế của Việt Nam: Người dùng Việt Nam khác, môi trường học tập ở Việt Nam khác, văn hóa, trình độ, mức sống, GDP cũng khác… Quan điểm của tôi là chúng ta cần học tập nước ngoài nhưng phải phù hợp.
Để ứng dụng công nghệ vào giáo dục một cách hiệu quả, nó phải đồng bộ với tất cả các ứng dụng nền tảng trong xã hội. Ví dụ học sinh đi học chỉ cần cầm một thiết bị điện tử là đủ, không cần một ba lô đầy sách vở nữa, điều này chúng ta chưa làm được.
Cùng với đó, phải thay đổi thói quen dạy và học, phải có một hệ thống tập huấn, hướng dẫn thật tốt. Trước hết, giáo viên phải thành thạo bài giảng điện tử (Elearning). Khi giáo viên sử dụng hiệu quả thì mới chuyển thông điệp tới phụ huynh, học sinh được.
Ngay tại NXB Giáo dục, ở bước đầu hợp tác với Viettel, MobiFone, việc đầu tiên tôi làm là tổ chức các lớp học training từ lãnh đạo cho tới nhân viên để thay đổi về tư duy chuyển đổi số. Bạn phải hiểu nó là cái gì chứ không thể lơ mơ được. Hội đồng thành viên, anh em biên tập viên cũng phải đi học tập một số NXB ở Hàn Quốc, Anh quốc, xem họ làm thế nào, sách công nghệ, sách điện tử ra sao? Ở Việt Nam, chỉ riêng đối với sách giáo dục cũng chưa có mô hình nào rõ ràng.
Theo tôi, khu vực có thể ứng dụng được công nghệ vào sách trước tiên chính là các trường nằm trong hệ thống dân lập, tư thục chất lượng cao, các trường quốc tế có điều kiện kinh tế khá giả. Sau khi thí điểm thành công, có thể mở rộng ra các trường công lập, các vùng thành thị lớn, rồi mới tới nông thôn, và cuối cùng là vùng sâu vùng xa.
- Ông có thể hình dung, trong 5 năm nữa, SGK, sách giáo dục sẽ “thay đổi” ra sao?
- Ông Nguyễn Tiến Thanh: Chúng tôi vừa trình Bộ GD-ĐT kế hoạch, chiến lược phát triển từ năm 2025 - 2030, tập trung vào quá trình chuyển đổi số, phát triển những sản phẩm chiến lược, sản phẩm liên quan tới việc tích hợp công nghệ vào sách. Đây được xem là sản phẩm cốt lõi trong tương lai, thay thế dần SGK truyền thống. Dự kiến, NXB Giáo dục sẽ đầu tư tương đối lớn: trong 5 năm, chúng tôi dự kiến đầu tư khoảng 500 - 600 tỉ đồng cho công việc này.
Tôi tin trong 5 - 10 năm nữa, bức tranh về ngành xuất bản sẽ rất khác, sẽ chủ yếu là sách số. Hiện nay sách công nghệ, có thể tạm gọi là sách “lai” giữa sách số và sách in đã có rất nhiều. Tất cả sách của NXB Giáo dục trong đó có SGK đều là sách công nghệ chứ không đơn thuần là sách giấy như trước đây.
Sách của chúng tôi xuất bản đều được triển khai đa phương tiện, đều có mã QRcode. Khi người dùng chiếu vào đó, sẽ hiện lên một nền tảng số miễn phí do NXB Giáo dục đầu tư. Ví dụ, trong sách đề cập tới điệu múa xòe của dân tộc Thái, chiếu vào QRcode, người dùng sẽ có hình ảnh, video để xem một cách trực quan, sinh động nhất điệu múa xoè đẹp như nào.
- Một câu hỏi cuối, ông là “dân” khoa Văn Tổng Hợp, là người lãng mạn, giàu ý tưởng sáng tạo. Vậy ông đã nghĩ tới điều gì đột phá cho NXB Giáo dục Việt Nam nói riêng và ngành xuất bản nói chung?
- Ông Nguyễn Tiến Thanh: Sau những năm tháng làm báo, làm sách, làm xuất bản phẩm, điều động lại trong suy nghĩ của tôi là “Content” (nội dung). Có thể tôi hơi bảo thủ nhưng tôi vẫn nghĩ thế.
Cốt lõi của sách, cốt lõi của báo, của xuất bản phẩm vẫn là nội dung. Công nghệ chỉ là đôi cánh để lan tỏa content, giúp content “bay cao” mà thôi. Bạn có làm gì đi nữa, công nghệ có phát triển tới mức nào đi nữa, nội dung vẫn là yếu tố quyết định, là linh hồn. Sách phải hay, phải thật, phải chứa đựng tinh hoa trong đó thì mới phát triển được. Với tôi, sáng tạo, trước hết phải sáng tạo từ nội dung. Còn với công nghệ, chúng ta chỉ cần bắt kịp công nghệ, ứng dụng công nghệ vào việc xuất bản sách.
Ngay cả việc kinh doanh, chúng ta cũng phải tìm content. Về ngành xuất bản, tôi tìm hiểu và thấy có những trường hợp mình không hình dung ra được. Có NXB như NXB Văn học Trung Quốc với doanh thu cực lớn, lên đến hàng tỷ USD. Họ có một nền tảng xuất bản văn học mạng. Tất cả các truyện Xuyên không trên mạng đều của NXB Văn học Trung Quốc giữ bản quyền. Họ cho tác giả viết truyện trên nền tảng đó và chính họ lại là người đi làm phim. Tất cả phim cổ trang Trung Quốc hóa ra đều của NXB văn học Trung Quốc. Có thể hình dung mức độ ảnh hưởng, lan tỏa của phim cổ trang Trung Quốc lớn đến thế nào khi ở Việt Nam, có những fanpage sống nhờ nó. Nghĩa là, chúng ta có rất nhiều con đường đi, để vừa khai phá con đường, vừa đạt mục tiêu phát triển kinh tế.
Tôi mới về NXB Giáo dục được hơn 1 năm và tôi cũng đang tìm hiểu con đường đi, mỗi nước có một con đường khác nhau. Con đường đi cũ cũng đang tốt nhưng chỉ tốt trong một giai đoạn và có ưu thế nhất định. NXB Giáo dục vẫn đang chiếm lĩnh thị phần, nhưng công bằng mà nói, các sản phẩm của NXB Giáo dục vẫn phải dựa trên nền tảng SGK, xoay quanh SGK để kinh doanh. Tôi đang muốn thay đổi một mục tiêu: NXB Giáo dục Việt Nam phải là NXB sách giáo dục, chứ không phải là NXB SGK.
Các sản phẩm sách giáo dục phải phát triển hơn. Nó không chỉ là xoay quanh SGK, nó phải là sách tri thức, mang tính chất tinh hoa nhân loại, hội tụ được chất xám, những tiến bộ nhất của thế giới trên mọi lĩnh vực vào trong từng trang sách. Sản phẩm SGK dù rất khó làm, rất gian nan, vất vả, yêu cầu cực cao ở tính nghiêm cẩn, chính xác; nhưng gọi nó là sản phẩm lớn thì không phải. Tôi quan niệm, một NXB lớn phải có những sản phẩm lớn, đóng góp vào sự nghiệp phát triển giáo dục của cả nước.
- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện với Cà phê Một Thế Giới. Xin chúc ông cùng NXB Giáo dục Việt Nam ngày càng phát triển, khẳng định được vị thế trong ngành xuất bản.
