TP.HCM - tầm nhìn 100 năm: 'Siêu đô thị kinh tế' đa cực, đa trung tâm, đa bản sắc

Một Thế Giới đã trao đổi với TSKH-KTS Ngô Viết Nam Sơn về tầm nhìn quy hoạch cho siêu đô thị mới này.

- Trong bối cảnh TP.HCM sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, ông nhìn nhận thế nào về mô hình siêu đô thị thế hệ mới? Vì sao TP.HCM cần một tầm nhìn quy hoạch 100 năm?

- TSKH- KTS Ngô Viết Nam Sơn: Để hiểu khái niệm siêu đô thị thế hệ mới, cần nhìn lại quá trình phát triển của các siêu đô thị trên thế giới. Thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 xuất hiện các siêu đô thị công nghiệp như London hay New York, phát triển nhờ sản xuất công nghiệp và dòng di cư mạnh mẽ. Sau Thế chiến thứ hai là các siêu đô thị tái thiết như Paris, Tokyo. Cuối thế kỷ 20, toàn cầu hóa tạo ra các đô thị toàn cầu như Singapore, Hong Kong hay Los Angeles, đóng vai trò trung tâm tài chính và thương mại quốc tế.

Bước sang thế kỷ 21, mô hình siêu đô thị đã thay đổi. Thay vì phát triển theo kiểu “vết dầu loang”, các đô thị mới được tổ chức theo cấu trúc đa cực, đa trung tâm, ứng dụng công nghệ thông minh, chú trọng phát triển xanh, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao chất lượng sống. Seoul hay Dubai là những ví dụ tiêu biểu. TP.HCM sau sáp nhập có cơ hội trở thành một đại diện của thế hệ siêu đô thị này.

Điều đó đòi hỏi tư duy quy hoạch hoàn toàn khác. Trong khi nhiều quy hoạch ở Việt Nam vẫn chủ yếu nhìn trong khung thời gian 5-30 năm, một siêu đô thị 14 triệu dân cần tầm nhìn ít nhất 100 năm. Tầm nhìn dài hạn giúp giải quyết ba vấn đề chiến lược. Thứ nhất là dự trữ không gian phát triển cho các nhu cầu tương lai như hạ tầng xanh, giao thông thế hệ mới hay các ngành kinh tế mới. Thứ hai là chủ động ứng phó với các biến động lớn như biến đổi khí hậu, nước biển dâng và thay đổi cơ cấu dân số. Thứ ba là định hình bản sắc phát triển xuyên thế hệ, cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với bảo tồn di sản và văn hóa địa phương.

Nếu thiếu tầm nhìn này, một siêu đô thị có quy mô gấp 3 lần hiện nay rất dễ rơi vào tình trạng quá tải hạ tầng, suy giảm chất lượng môi trường và khủng hoảng quản trị. Đây không chỉ là bài toán quy hoạch đô thị mà còn là chiến lược phát triển quốc gia trong dài hạn.

- Việc hợp nhất dữ liệu và xây dựng nền tảng Big Data, IoT đang gặp nhiều rào cản. Theo ông, cần tháo gỡ như thế nào? Đồng thời, làm sao thúc đẩy hợp tác đa ngành để phát triển các mô hình đô thị hiện đại như TOD, đô thị sân bay hay đô thị 15 phút?

- TSKH- KTS Ngô Viết Nam Sơn: Một siêu đô thị thế hệ mới không thể chỉ được xây dựng bằng hạ tầng vật chất mà trước hết phải được vận hành bằng hạ tầng thông tin. Ưu tiên hàng đầu là xây dựng hệ thống dữ liệu lớn (Big Data) tích hợp với Internet vạn vật (IoT) và các nền tảng vận hành theo thời gian thực.

Khi đó, chính quyền có thể theo dõi và quản lý hiệu quả các hoạt động của thành phố, từ giao thông, năng lượng đến môi trường. Dữ liệu từ các giao dịch hành chính, hoạt động kinh tế, hệ thống camera giám sát, các trạm quan trắc môi trường và các nghiên cứu chuyên ngành cần được tích hợp trên một nền tảng thống nhất. Điều này giúp nâng cao hiệu quả quản trị, giảm chi phí vận hành, tăng tính minh bạch và hỗ trợ ra quyết định chính xác hơn.

Quan trọng hơn, thông tin phải được công khai để người dân tham gia vào quá trình phản biện và đóng góp ý kiến cho các chính sách phát triển đô thị. Khi người dân được tiếp cận thông tin và tham gia quản trị, họ sẽ trở thành một phần tích cực trong hệ sinh thái đô thị. Từ nền tảng dữ liệu đó, thành phố cần thay đổi tư duy phát triển theo hướng liên ngành. Chúng ta phải vượt qua cách làm cắt khúc theo ngành hoặc theo địa giới hành chính cũ.

Sự kết hợp giữa quy hoạch, giao thông, kinh tế và tài chính sẽ tạo ra những mô hình phát triển mới. Chẳng hạn, đô thị sân bay kết hợp giữa hạ tầng hàng không với dịch vụ thương mại và công nghệ cao; khu thương mại tự do thúc đẩy hội nhập quốc tế; hay mô hình TOD phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng khối lượng lớn nhằm giảm ùn tắc và nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Bên cạnh đó là các đô thị cảng biển, đô thị đường sắt và hệ thống logistics hiện đại, tạo thành mạng lưới vận tải đa phương thức phục vụ xuất nhập khẩu và du lịch.

Tuy nhiên, dù các mô hình kinh tế có hiện đại đến đâu thì trọng tâm cuối cùng vẫn phải là con người. Vì vậy, TP.HCM cần hướng tới mô hình “đô thị 15 phút”, nơi người dân có thể tiếp cận việc làm, trường học, y tế và các tiện ích thiết yếu trong phạm vi gần nơi sinh sống. Liên quan đến vấn đề này, tôi cho rằng cần xem xét thận trọng chủ trương di dời các bệnh viện lớn, trường đại học lớn và trung tâm thương mại ra khỏi nội đô. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các cơ sở này không chỉ cung cấp dịch vụ mà còn tạo việc làm, hình thành các trung tâm sinh hoạt cộng đồng và góp phần duy trì sức sống đô thị. Khi nhu cầu tăng lên, nhiều quốc gia lựa chọn mô hình đa cơ sở hoặc đa campus thay vì đóng cửa các cơ sở hiện hữu trong nội thành. Điều quan trọng là phân bổ hợp lý giữa trung tâm và vùng phụ cận để vừa giảm áp lực cho nội đô vừa bảo đảm người dân tiếp cận dịch vụ thuận lợi.

- TP.HCM cần làm gì để vừa liên kết hiệu quả với Đồng Nai, Tây Ninh và các địa phương lân cận, vừa bảo tồn bản sắc đô thị, thích ứng biến đổi khí hậu và hướng tới mục tiêu Net Zero?

- TSKH-KTS Ngô Viết Nam Sơn: Đây là bài toán quan trọng nhất đối với một siêu đô thị thế hệ mới. Trước hết, sự phát triển phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa chính quyền, doanh nghiệp, nhà đầu tư và cộng đồng dân cư. Siêu đô thị không thể chỉ phục vụ một nhóm lợi ích mà phải đặt lợi ích chung của xã hội lên hàng đầu.

Mọi dự án phát triển cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, công khai thông tin và tham vấn cộng đồng một cách thực chất. Đồng thời, tăng trưởng kinh tế phải đi cùng với trách nhiệm bảo vệ môi trường, mở rộng không gian xanh và thực hiện các cam kết giảm phát thải hướng tới Net Zero. Một nhiệm vụ không kém phần quan trọng là bảo tồn bản sắc đô thị. TP.HCM có lịch sử hơn 300 năm với hệ thống di sản kiến trúc và văn hóa phong phú. Nếu đánh mất những giá trị đó, thành phố sẽ đánh mất linh hồn của mình. Giải pháp là phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm và đa bản sắc. Khu vực trung tâm lịch sử cần tập trung bảo tồn các giá trị di sản. Trong khi đó, các khu vực mới có thể phát triển theo những định hướng riêng như công nghệ cao, đổi mới sáng tạo hay dịch vụ hiện đại. Hạ tầng kết nối sẽ gắn kết các không gian khác biệt này thành một chỉnh thể thống nhất.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, quy hoạch phải tôn trọng điều kiện tự nhiên. Những khu vực thấp trũng nên ưu tiên cho không gian xanh, hồ điều tiết và mặt nước thay vì bê tông hóa dày đặc. Ngược lại, các khu vực địa hình cao và ổn định như Bình Dương, Củ Chi hay Hóc Môn có thể trở thành các cực phát triển mới với mật độ cao hơn, góp phần giảm áp lực cho vùng lõi trung tâm. Đối với các khu vực ven biển, việc khai thác kinh tế biển là cần thiết nhưng phải đi đôi với kiểm soát mật độ dân cư và xây dựng các kịch bản ứng phó nước biển dâng. Bên cạnh đó, TP.HCM mở rộng không thể phát triển như một thực thể đơn lẻ mà phải đặt trong mối liên kết chặt chẽ với Đồng Nai, Tây Ninh và toàn vùng Đông Nam Bộ.

Tôi cho rằng cần hình thành một “siêu đô thị tứ giác kinh tế” dựa trên các hành lang logistics biển, cảng biển, sân bay và cửa khẩu biên giới. Đây là khu vực tập trung nhiều địa phương nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về GRDP và đóng góp ngân sách. Nếu được kết nối bằng hạ tầng giao thông hiện đại cùng cơ chế hợp tác vùng hiệu quả, khu vực này sẽ hình thành một hệ sinh thái kinh tế - đô thị có sức cạnh tranh quốc tế cao, trở thành động lực phát triển mới của Việt Nam.

Nếu kiên trì thực hiện tầm nhìn 100 năm với các định hướng chiến lược nói trên, TP.HCM sau sáp nhập sẽ có cơ hội trở thành một siêu đô thị thế hệ mới: hiện đại, đa bản sắc, thích ứng với biến đổi khí hậu và đủ sức cạnh tranh với các trung tâm lớn trong khu vực như Singapore, Bangkok, Kuala Lumpur hay Jakarta. Đây cũng có thể trở thành mô hình tham chiếu cho quá trình hình thành các siêu đô thị vùng khác của Việt Nam trong tương lai.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này.