Tranh cãi việc dùng AI thay họa sĩ thiết kế dự án nghệ thuật ở Anh

Nhiều họa sĩ thiết kế cho rằng chính quyền đã bỏ qua nguồn lực sáng tạo ngay tại địa phương, đồng thời làm dấy lên những tranh luận quen thuộc về bản quyền, việc làm và vai trò của AI trong nghệ thuật công cộng.

Giới họa sĩ thiết kế phản đối việc AI thay thế sức sáng tạo của con người

Dự án "Scarborough Deckchair Trail" được triển khai nhân dịp thị trấn ven biển Scarborough, hạt North Yorkshire, kỉ niệm 400 năm thành lập. Ý tưởng của chương trình là đặt nhiều chiếc ghế xếp trang trí tại các địa điểm công cộng, mỗi chiếc tái hiện một giai đoạn hoặc dấu mốc trong lịch sử của thị trấn nhằm thu hút người dân và khách du lịch.

Tuy nhiên, thay vì mời các họa sĩ địa phương thực hiện, Hội đồng North Yorkshire đã thuê một công ty thiết kế trong hạt để triển khai dự án. Đơn vị này sử dụng AI kết hợp với kinh nghiệm và kĩ năng của đội ngũ sáng tạo để tạo ra các hình ảnh.

Quyết định này nhanh chóng vấp phải sự phản ứng của cộng đồng nghệ thuật tại Scarborough. Họa sĩ Adrian Riley, người từng thiết kế bức tranh tường nổi tiếng tại ga tàu điện leo dốc Central Tramway Station và thường xuyên thực hiện các dự án nghệ thuật công cộng trên khắp nước Anh, thẳng thắn gọi những thiết kế này là "AI slop", thuật ngữ dùng để chỉ các sản phẩm AI bị đánh giá là thiếu chiều sâu và giá trị nghệ thuật.

Theo Riley, Scarborough là một điểm đến du lịch mà sức hút không chỉ nằm ở cảnh quan thiên nhiên mà còn ở đời sống văn hóa và cộng đồng sáng tạo.

"AI có thể được sử dụng ở bất kì nơi nào trên thế giới. Nhưng chỉ khi đến Scarborough, du khách mới có thể ghé thăm các xưởng sáng tác, phòng trưng bày, triển lãm và studio của những nghệ sĩ nơi đây", ông nói.

Vị họa sĩ lo ngại rằng nếu các không gian công cộng ngày càng sử dụng những hình ảnh mang tính đại trà do AI tạo ra, Scarborough sẽ đánh mất bản sắc riêng vốn là yếu tố quan trọng để thu hút khách du lịch.

"Nếu Scarborough trở nên giống mọi nơi khác thì còn lí do gì để mọi người đến đây? Chúng ta nên làm nổi bật sự độc đáo của thị trấn, trong đó có cộng đồng sáng tạo địa phương", Riley nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, nữ họa sĩ minh họa 25 tuổi Hannah Grahamslaw, người nhiều năm qua thực hiện các tác phẩm quảng bá hình ảnh Scarborough, cho rằng dự án này lẽ ra có thể mang lại cơ hội việc làm cho nhiều nghệ sĩ trong vùng.

"Cách đây khoảng sáu tháng, đây chính là loại công việc mà tôi được thuê để thực hiện", cô chia sẻ. Theo Grahamslaw, điều khiến cô thất vọng không chỉ là cơ hội nghề nghiệp bị thu hẹp mà còn là những vấn đề đạo đức xoay quanh nghệ thuật AI.

Cô cho rằng nhiều mô hình AI được huấn luyện trên kho dữ liệu chứa tác phẩm của các nghệ sĩ mà không có sự đồng ý đầy đủ, từ đó tạo ra những sản phẩm mới dựa trên thành quả lao động của người khác. "Nghệ thuật AI gây tổn hại đến môi trường, lấy đi việc làm của nghệ sĩ. Nếu không có họ, North Yorkshire sẽ trở thành một nơi rất buồn tẻ và xám xịt", Grahamslaw nói.

Chính quyền bảo vệ quyết định nhưng để ngỏ khả năng hợp tác với nghệ sĩ

Trước những phản ứng ngày càng mạnh mẽ, Hội đồng North Yorkshire đã lên tiếng giải thích về dự án. Ông Nic Harne, Giám đốc Phát triển Cộng đồng của hội đồng, cho biết các thiết kế không hoàn toàn do AI tạo ra mà được phát triển bởi một công ty sáng tạo địa phương, trong đó AI chỉ là một công cụ hỗ trợ bên cạnh kinh nghiệm, kĩ năng và sự sáng tạo của đội ngũ thiết kế.

Theo ông, dự án ghế xếp chỉ là một hoạt động mang tính tạm thời trong chuỗi sự kiện kỉ niệm 400 năm Scarborough và sẽ được đánh giá sau khi chương trình kết thúc.

Harne cũng khẳng định chính quyền vẫn đang hỗ trợ các nghệ sĩ địa phương thông qua nhiều chương trình văn hóa, lễ hội và sáng kiến nghệ thuật trên toàn hạt North Yorkshire.

Đáng chú ý, trước phản ứng tích cực lẫn tranh cãi mà dự án nhận được, hội đồng cho biết đang cân nhắc phát triển một tuyến nghệ thuật lâu dài trong tương lai.

"Nếu triển khai một dự án thường xuyên hơn, chúng tôi rất hoan nghênh sự tham gia của các nghệ sĩ và cộng đồng sáng tạo tại Scarborough để cùng xây dựng", ông Harne cho biết. Dù vậy, lời giải thích này vẫn chưa làm dịu sự bất bình của nhiều nghệ sĩ địa phương.

Vụ việc tại Scarborough phản ánh cuộc tranh luận ngày càng gay gắt về vai trò của AI trong lĩnh vực sáng tạo. Một bên xem AI là công cụ giúp tăng năng suất, giảm chi phí và mở rộng khả năng thiết kế. Bên còn lại lo ngại việc quá phụ thuộc vào AI sẽ làm suy giảm giá trị của lao động nghệ thuật, thu hẹp cơ hội việc làm và tạo ra những sản phẩm thiếu bản sắc.

Đặc biệt với các dự án nghệ thuật công cộng, nơi mục tiêu không chỉ là tạo nên hình ảnh đẹp mà còn kể câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người của một địa phương, nhiều ý kiến cho rằng sự tham gia của chính các nghệ sĩ bản địa mang ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc sử dụng những hình ảnh được tạo ra bằng thuật toán.

Tranh cãi tại Scarborough vì thế không đơn thuần xoay quanh vài chiếc ghế xếp trang trí, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về cách các đô thị sẽ cân bằng giữa việc ứng dụng công nghệ mới với trách nhiệm bảo vệ hệ sinh thái sáng tạo địa phương. Khi AI ngày càng hiện diện trong các ngành công nghiệp văn hóa, việc xác định đâu là ranh giới giữa hỗ trợ sáng tạo và thay thế con người sẽ tiếp tục là chủ đề gây nhiều tranh luận trong những năm tới.