Trí tuệ nhân tạo là đồng minh hay kẻ thù của thể thao?

Đối với đa số chúng ta, trí tuệ nhân tạo (AI) đang đóng vai trò như một trợ lý nghiên cứu đắc lực, một công cụ tạo ảnh chế giải trí đôi lúc mang lại tiếng cười, hay một công cụ tìm kiếm có khả năng tương tác linh hoạt. Thế nhưng, đối với một HLV bóng đá, công nghệ này lại được viện dẫn như lý do chính khiến ông bị sa thải. Thực tế cho thấy, nếu bạn yêu cầu một chatbot như ChatGPT sắp xếp toàn bộ lịch trình di chuyển cho đội bóng trong một trận đấu sân khách, bạn buộc phải kiểm tra lại thật kỹ lưỡng những chi tiết tối quan trọng như thời gian ngủ nghỉ sinh học của cầu thủ và lịch trình các buổi tập luyện trên sân.

Bài học đắt giá từ sự phó mặc cho trí tuệ nhân tạo

Câu chuyện về cựu HLV FC Sochi, ông Robert Moreno, dù vẫn còn nhiều tranh cãi và mang màu sắc giai thoại, đã nhanh chóng trở thành một bài học cảnh tỉnh sâu sắc cho người dùng AI vượt ra ngoài ranh giới của môn thể thao vua. Theo những chia sẻ từ cựu giám đốc thể thao của Sochi là Andrei Orlov, nhà cầm quân người Tây Ban Nha đã lạm dụng ChatGPT để xử lý những quyết định chuyên môn dường như rất cơ bản trên sân cỏ.

Thay vì dùng máy học để lên kế hoạch cho kỳ nghỉ gia đình hay giải bài tập về nhà, mô hình ngôn ngữ lớn này lại được giao phó trọng trách thiết lập chế độ tập luyện hằng tuần. Nghiêm trọng hơn, ông còn bị cáo buộc đã kết hợp dữ liệu cầu thủ từ nền tảng Wyscout để yêu cầu AI hoạch định chiến lược chuyển nhượng và đưa ra quyết định cuối cùng về việc nên chiêu mộ tiền đạo nào.

Kết quả thu về, theo lời kể của Orlov, là một thảm họa về mặt khoa học thể thao. Các cầu thủ nhận được chỉ thị phải thức trắng liên tục 28 giờ đồng hồ, đồng thời bị yêu cầu tham gia một buổi tập cường độ cao vào lúc 7 giờ sáng ngay hai ngày trước thềm trận đấu mang tính sống còn.

Đâu là vấn đề cốt lõi?

Vấn đề cốt lõi ở đây hoàn toàn không nằm ở việc ứng dụng AI vào bóng đá. Điểm mấu chốt tạo nên sự phẫn nộ chính là sự thoái thác hoàn toàn tư duy logic và khả năng phản biện của con người. Đó là sự từ bỏ những suy luận hợp lý mang tính nền tảng. Chuyện này cũng tương tự như những mẩu chuyện dở khóc dở cười về các tài xế xe tải kiên quyết lái xe lao thẳng vào vùng nước ngập sâu chỉ vì tin tưởng tuyệt đối vào hệ thống định vị vệ tinh mà phớt lờ hoàn toàn các biển cảnh báo lũ lụt thực tế trên đường.

Rắc rối sẽ lập tức xuất hiện khi chúng ta giao phó toàn bộ quyền quyết định cho máy móc mà thiếu đi sự giám sát chặt chẽ. Việc phụ thuộc duy nhất vào một hệ thống máy tính đồng nghĩa với việc bỏ qua hàng loạt những yếu tố đặc thù vô cùng quan trọng như sự chênh lệch múi giờ khổng lồ tại nước Nga, tinh thần và sự gắn kết của một tập thể, hay những đòi hỏi khắt khe về mặt sinh lý của cơ thể vận động viên khi phải thi đấu ở những khu vực có độ cao thay đổi chóng mặt.

Tất nhiên, chúng ta cần nhấn mạnh rằng bản thân ông Robert Moreno đã lên tiếng phủ nhận gay gắt câu chuyện này. Trả lời phỏng vấn trên một tờ báo Tây Ban Nha, ông khẳng định bản thân chưa bao giờ sử dụng ChatGPT hay bất kỳ công cụ AI nào để chuẩn bị cho các trận đấu, quyết định đội hình ra sân hay lựa chọn cầu thủ. Ông giải thích rằng giống như bất kỳ ban huấn luyện chuyên nghiệp nào khác, đội ngũ của ông sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu, video và hệ thống tuyển trạch để tổ chức thông tin một cách khoa học.

Quyết định cuối cùng về mặt thể thao và nhân sự luôn luôn nằm trong tay huấn luyện viên trưởng và các cộng sự bằng xương bằng thịt. Có thể thấy, câu lạc bộ bóng đá này dường như đang cố gắng tìm kiếm một người chịu trận cho thành tích bết bát của đội bóng, và họ đã tìm thấy một lý do hoàn hảo từ gói đăng ký tài khoản AI trả phí.

Sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo và nhãn quan con người

Những lời biện hộ của ông Moreno thực chất đã phản ánh một xu hướng đang phát triển vô cùng mạnh mẽ: trí tuệ nhân tạo đang được ứng dụng ngày càng sâu rộng trong thế giới thể thao. Trong một ngành công nghiệp khổng lồ, dữ liệu và khâu phân tích dữ liệu đóng vai trò sống còn ở mọi khía cạnh, từ việc xếp hạng phong độ, định giá cầu thủ trên thị trường chuyển nhượng cho đến việc thiết lập tỷ lệ cược tinh vi cho các công ty giải trí. Sự khác biệt tạo nên thành công chính là cách con người làm chủ và điều khiển những luồng dữ liệu đó.

Hãy nhìn vào cách môn bóng bầu dục nữ đang triển khai trí tuệ nhân tạo một cách có chủ đích, đi kèm với sự giám sát chặt chẽ từ các chuyên gia. Đội tuyển Bóng bầu dục nữ Bảy người của Australia đã đưa vào sử dụng VueMotion, một công cụ phân tích chuyển động được trợ lực bởi công nghệ tiên tiến. Các hệ thống camera tinh vi sẽ ghi lại từng chi tiết nhỏ nhất trong chuyển động của vận động viên trong suốt các buổi tập.

Máy tính sau đó sẽ cung cấp những phản hồi dữ liệu ngay lập tức, cho phép ban huấn luyện và các nữ tuyển thủ điều chỉnh lại tư thế thi đấu. Quá trình này biến những nỗ lực rèn luyện thể chất thuần túy thành những thông tin chi tiết về hiệu suất, có thể đo lường một cách chính xác và dễ dàng thực hiện các bước tinh chỉnh tiếp theo.

Yếu tố quyết định sự thành công ở đây là AI đóng vai trò cung cấp thông tin cho huấn luyện viên, thay vì tước đoạt quyền lực và thay thế vị trí của họ. Công nghệ hiểu rõ thế mạnh tuyệt đối của mình là khả năng nhận diện các mô hình hành vi với quy mô dữ liệu khổng lồ. Trong khi đó, con người nắm giữ những giá trị không thể thay thế, đó là khả năng truyền lửa, khơi dậy động lực thi đấu của các cầu thủ và vun đắp những mối quan hệ gắn kết bền chặt.

Tại đấu trường khốc liệt như Giải vô địch Bóng bầu dục Nữ Thế giới, máy tính giúp nâng cao chất lượng của các quyết định dưới áp lực thời gian cực lớn của trận đấu, với điều kiện con người vẫn luôn nắm giữ quyền kiểm soát cuối cùng trong toàn bộ chu trình vận hành.

Phần lớn các đội vẫn dùng trí tuệ nhân tạo

Theo số liệu thống kê từ WSC Sports, phần lớn các đội thể thao chuyên nghiệp hiện nay đang dựa vào các phân tích dữ liệu theo thời gian thực để tối ưu hóa hiệu suất thi đấu và vạch định chiến lược. Đây thực chất là những điều mà môn đua xe Công thức 1 đã áp dụng xuyên suốt chiều dài lịch sử kể từ những chặng đua đầu tiên. Sự phát triển vũ bão của công nghệ cũng thể hiện qua việc đa số các nhà điều hành thể thao cấp cao đều dự đoán AI sẽ tạo ra những tác động thay đổi hoàn toàn cục diện hoạt động kinh doanh của họ trong vài năm tới.

Từ mối quan hệ đối tác chiến lược giữa đội đua Red Bull Racing và tập đoàn Oracle nhằm triển khai trí tuệ nhân tạo cho các hệ thống mô phỏng chiến thuật đường đua, cho đến công nghệ bắt việt vị bán tự động đầy tranh cãi nhưng mang lại tính công bằng cao của FIFA, thực tiễn đã chứng minh các mô hình máy học hoạt động xuất sắc nhất trong những nhiệm vụ mang tính chuyên biệt, được giới hạn rõ ràng. Chúng phát huy tối đa công năng khi ranh giới hoạt động được con người thiết lập chặt chẽ và liên tục được giám sát sát sao.

Câu chuyện về vị HLV tại nước Nga hoàn toàn không nhằm mục đích bài xích sự tiến bộ. Điểm mấu chốt là công nghệ này sẽ trở thành thảm họa nếu nó được trao quyền hành động mà không có bất kỳ ranh giới rõ ràng hay hệ thống kiểm tra đối chiếu nào. Khi có một nhiệm vụ cụ thể và mục đích rõ ràng, công nghệ này sẽ mang lại những phân tích dữ liệu cùng cái nhìn sâu sắc tuyệt vời. Mặc dù vậy, máy móc hiện tại vẫn chưa thể sở hữu trí tuệ cảm xúc và bản lĩnh lãnh đạo kiệt xuất mà những vị trí huấn luyện con người đang có, những phẩm chất tuyệt vời mà bất kỳ một tập thể vô địch nào cũng xứng đáng được dẫn dắt.