TS-BS Giang Minh Nhật: 'Chỉ nên tham khảo kiến thức y học phổ thông từ AI'
TS-BS Giang Minh Nhật khuyến cáo AI chỉ phù hợp tham khảo kiến thức y học phổ thông, không thể thay thế bác sĩ trong chẩn đoán và điều trị.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở thành “bác sĩ trực tuyến” quen thuộc với không ít người Việt. Chỉ cần vài cú gõ, người dùng có thể nhận được hàng loạt lời khuyên về triệu chứng, bệnh lý, thậm chí là cách điều trị. Tuy nhiên, sự tiện lợi ấy đang đặt ra một câu hỏi đáng lo ngại: khi AI bắt đầu tư vấn sức khỏe, ranh giới nào ngăn con người khỏi những quyết định sai lầm liên quan đến tính mạng?
Thời gian gần đây, nhiều chuyên gia quốc tế cảnh báo các công cụ AI tổng hợp thông tin, trong đó có AI Overviews của Google, có thể cung cấp lời khuyên y tế sai lệch, khiến người bệnh hiểu nhầm, chậm trễ điều trị và đối mặt nguy cơ tử vong. Thực tế tại Việt Nam, không ít bệnh nhân đã nhập viện trong tình trạng nặng hơn chỉ vì tin vào thông tin trên mạng hoặc tự xử trí theo “chỉ dẫn” của công nghệ.
Vậy AI có thể hỗ trợ người dân trong chăm sóc sức khỏe đến mức nào? Đâu là giới hạn không nên vượt qua? Làm sao để không biến công cụ thông minh thành cái bẫy nguy hiểm? Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS-BS Giang Minh Nhật – Phó trưởng khoa Hồi sức tim mạch, Bệnh viện Nhân dân Gia Định (TP.HCM) - để làm rõ những rủi ro tiềm ẩn phía sau các lời khuyên y tế từ AI.
- Gần đây nhiều chuyên gia quốc tế cảnh báo các công cụ AI tổng hợp thông tin, trong đó có AI Overviews của Google, có thể đưa ra lời khuyên y tế sai lệch, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Ở góc độ người làm chuyên môn, bác sĩ đánh giá thế nào về mức độ tin cậy của các thông tin y khoa do AI tạo ra hiện nay?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Trước hết phải nói rất rõ rằng, AI không phải là “kẻ thù” của y học. Ngược lại, AI là một thành tựu lớn của khoa học – công nghệ và đã, đang, sẽ đóng vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực, trong đó có y tế. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta sử dụng AI để làm gì và đặt nó ở vị trí nào.
Ở thời điểm hiện tại, AI có thể được xem là một công cụ tham khảo hữu ích đối với các kiến thức y học phổ thông, những vấn đề mang tính sức khỏe chung. Ví dụ như chế độ ăn uống lành mạnh ra sao, nên vận động thể lực bao nhiêu phút mỗi ngày, lối sống thế nào để phòng bệnh tim mạch, kiểm soát stress ra sao… Những nội dung này, nếu được tổng hợp từ nhiều nguồn uy tín, thì AI có thể hỗ trợ người dùng tiếp cận nhanh hơn.
Tuy nhiên, khi đi vào các vấn đề chuyên sâu như chẩn đoán bệnh, phân tích triệu chứng, quyết định điều trị hay dùng thuốc, thì AI hoàn toàn không thể thay thế bác sĩ. Độ tin cậy của AI trong lĩnh vực này là không đủ. Ngay cả với bác sĩ, việc chẩn đoán một bệnh lý cũng cần dựa trên rất nhiều yếu tố: hỏi bệnh chi tiết, thăm khám lâm sàng, xét nghiệm cận lâm sàng, hình ảnh học, theo dõi diễn tiến… AI không có khả năng thực hiện toàn bộ quá trình đó.
Nguy hiểm ở chỗ, nhiều thông tin do AI tạo ra nghe có vẻ rất logic, rất “khoa học”, khiến người đọc dễ tin là đúng, trong khi thực tế lại đi ngược với khuyến cáo y khoa chính thống.
- Vậy làm thế nào để người bệnh, vốn không có nền tảng y học, có thể nhận biết đâu là lời khuyên từ AI đang đi chệch khỏi y khoa chuẩn mực, thưa bác sĩ?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Thực tế mà nói, người bệnh rất khó – thậm chí gần như không thể – tự phân biệt được điều đó. Ngay cả bác sĩ, khi đọc một thông tin y khoa, cũng phải dựa vào kiến thức chuyên ngành, kinh nghiệm lâm sàng và đặc biệt là nguồn trích dẫn khoa học để đánh giá tính chính xác.
Người dân thường không có khả năng kiểm chứng các tài liệu học thuật, không quen với việc đọc hướng dẫn điều trị, khuyến cáo của các hiệp hội y khoa lớn. Vì vậy, nếu họ dựa hoàn toàn vào thông tin trên mạng hay từ AI, thì nguy cơ hiểu sai là rất cao.
Một điểm quan trọng nữa là AI không hiểu được “ngữ cảnh lâm sàng”. Lấy ví dụ đơn giản: một người nhập triệu chứng “đau ngực” vào công cụ AI và hỏi “tôi bị bệnh gì?”. Đau ngực có thể do hàng chục nguyên nhân khác nhau, từ lành tính như đau cơ – xương, trào ngược dạ dày, cho đến những tình trạng cực kỳ nguy hiểm như nhồi máu cơ tim, bóc tách động mạch chủ, thuyên tắc phổi. Bác sĩ khi tiếp cận một ca đau ngực sẽ phải hỏi rất nhiều câu hỏi chi tiết, đánh giá yếu tố nguy cơ, thăm khám trực tiếp, làm điện tim, xét nghiệm men tim… AI không thể làm được những điều đó.
Do vậy, nếu AI đưa ra một câu trả lời chung chung, người bệnh rất dễ chủ quan hoặc hiểu sai mức độ nguy hiểm của tình trạng mình đang gặp.
- Trong trường hợp bệnh nhân đọc được một thông tin sức khỏe trên mạng hoặc từ AI, thấy “có lý” nhưng lại khác với chỉ định của bác sĩ, thì họ nên làm gì?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Về nguyên tắc, bệnh nhân nên tin vào bác sĩ điều trị trực tiếp cho mình. Bởi vì bác sĩ là người đã thăm khám, đã xem xét toàn bộ tình trạng sức khỏe, tiền sử bệnh, kết quả xét nghiệm của bệnh nhân. Thông tin trên mạng, dù được trình bày rất thuyết phục, vẫn chỉ là thông tin chung, không được “cá nhân hóa” cho từng người bệnh cụ thể.
Ở Việt Nam, phần lớn bệnh nhân không có đủ công cụ và kiến thức để tự kiểm chứng thông tin y khoa. Ngay cả khi không có AI, thì việc tìm kiếm thông tin sức khỏe trên internet cũng đã tiềm ẩn nhiều rủi ro, vì không phải nguồn nào cũng chính thống, không phải bài viết nào cũng được kiểm duyệt bởi chuyên gia.
Nếu có băn khoăn, tốt nhất bệnh nhân nên trao đổi lại trực tiếp với bác sĩ: hỏi rõ vì sao bác sĩ lại chỉ định như vậy, thông tin trên mạng khác ở điểm nào. Trách nhiệm giải thích cho bệnh nhân hiểu cũng là một phần trong công việc của bác sĩ.
- Một trong những lo ngại lớn nhất hiện nay là việc AI có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ “thời gian vàng” trong điều trị. Bác sĩ có thể phân tích rõ hơn về nguy cơ này?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Đây là mối nguy rất thực tế và rất đáng lo. Trong lĩnh vực tim mạch, chúng tôi gặp không ít bệnh lý mà thời gian quyết định trực tiếp đến tính mạng và tiên lượng lâu dài của người bệnh.
Ví dụ, nhồi máu cơ tim cấp không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng cơn đau ngực dữ dội, điển hình như trong sách giáo khoa. Có những bệnh nhân chỉ cảm thấy mệt, nặng ngực mơ hồ, khó chịu vùng thượng vị, buồn nôn… Nếu bệnh nhân nhập những triệu chứng này vào AI và nhận được câu trả lời rằng “có thể do rối loạn tiêu hóa” hay “căng thẳng, stress”, họ rất dễ bỏ qua việc đi cấp cứu.
Chỉ cần chậm trễ vài giờ, thậm chí vài chục phút, vùng cơ tim bị hoại tử có thể tăng lên, làm giảm nghiêm trọng khả năng sống còn và chất lượng cuộc sống sau này. Trong những trường hợp như vậy, việc tin vào AI thay vì đến bệnh viện có thể trả giá bằng chính mạng sống.
- Trong quá trình làm việc, bác sĩ có từng gặp những trường hợp bệnh nhân gặp biến chứng do tin vào thông tin sai lệch trên mạng hoặc làm theo hướng dẫn từ AI không?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Thực tế là có, và không phải hiếm. Có những trường hợp bệnh nhân ngất xỉu tại nhà, người thân lại làm theo những “mẹo” lan truyền trên mạng như chích đầu ngón tay để “lấy máu độc” với hy vọng bệnh nhân tỉnh lại. Trong khi đó, những biểu hiện như ngất, mất ý thức có thể là dấu hiệu của đột quỵ, nhồi máu cơ tim cấp hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm.
Việc xử trí sai ban đầu không chỉ không giúp ích gì mà còn làm mất thời gian quý báu để cấp cứu đúng cách. Đó là hậu quả của việc tiếp cận và tin vào thông tin không chính thống.
- Có những triệu chứng hay bệnh lý nào mà bác sĩ cho rằng người dân tuyệt đối không nên tra cứu và làm theo hướng dẫn của AI?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Thực ra, không thể liệt kê hay khoanh vùng một cách cứng nhắc rằng bệnh này thì được, bệnh kia thì không. Nguyên tắc quan trọng nhất là: mọi triệu chứng bất thường xuất hiện trên cơ thể đều cần được bác sĩ đánh giá, đặc biệt là các triệu chứng mới, không rõ nguyên nhân.
AI không đủ độ tin cậy để chẩn đoán bất kỳ bệnh lý nào. Chẩn đoán là công việc của bác sĩ, dựa trên một quá trình rất phức tạp. Nếu người bệnh chỉ dựa vào AI để “tự chẩn đoán” và “tự điều trị”, thì rủi ro là không thể lường trước.
- Không biết có cách nào để người dân vẫn sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ mà không rơi vào bẫy hiểu nhầm, điều trị sai, thưa bác sĩ?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Thẳng thắn mà nói, không có “công thức an toàn” tuyệt đối. Điều quan trọng nhất là người dân phải hiểu rõ giới hạn của AI. Khi có triệu chứng sức khỏe, việc đầu tiên cần làm vẫn là đến bệnh viện, gặp bác sĩ. AI không thể thay thế vai trò này.
AI chỉ nên được sử dụng ở mức độ y học phổ thông: tìm hiểu về lối sống, dinh dưỡng, phòng bệnh nói chung. Còn với bệnh lý cụ thể và điều trị, người bệnh bắt buộc phải dựa vào bác sĩ.
- Vậy nếu không dựa vào AI, người dân có thể tham khảo thông tin y tế ở đâu cho đáng tin cậy, thưa bác sĩ?
- TS-BS Giang Minh Nhật: Người dân hoàn toàn có thể tìm đến các nguồn thông tin chính thống từ các bệnh viện lớn. Hiện nay, nhiều bệnh viện tuyến cuối như Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, Bệnh viện Nhân dân Gia Định… đều có các kênh truyền thông chính thức, nơi thông tin được biên soạn và kiểm duyệt bởi bác sĩ chuyên khoa.
Ngoài ra, các câu lạc bộ bệnh nhân tại bệnh viện cũng là một kênh rất tốt. Tại đó, người bệnh được trực tiếp nghe bác sĩ chia sẻ, giải đáp thắc mắc, cập nhật kiến thức một cách chính xác và phù hợp với thực tế điều trị tại Việt Nam.
- Trong tương lai, khi AI ngày càng phát triển và phổ biến, bác sĩ có lời khuyên gì để người dân không trở thành “nạn nhân” của những tư vấn sai lệch?
- TS-BS Giang Minh Nhật: AI là một cuộc cách mạng lớn, và nó sẽ còn đi sâu hơn nữa vào đời sống của chúng ta. Vấn đề cốt lõi là con người phải làm chủ AI, chứ không để AI dẫn dắt mình trong những quyết định liên quan đến tính mạng.
Làm chủ AI nghĩa là hiểu rõ nó có thể làm gì và không thể làm gì. Trong lĩnh vực sức khỏe, AI không đủ độ tin cậy để chẩn đoán và điều trị. Nếu không có đủ kiến thức và khả năng kiểm soát, tốt nhất đừng dựa quá nhiều vào AI cho những vấn đề sinh tử.
Nguyên tắc cuối cùng vẫn không thay đổi: khi cơ thể xuất hiện triệu chứng bất thường, hãy đến bệnh viện sớm, để được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Đừng để sự tiện lợi của công nghệ đánh đổi bằng sức khỏe và mạng sống của chính mình.
Xin cảm ơn TS-BS Giang Minh Nhật về cuộc trao đổi bổ ích này!
