TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Đau bụng sau nhậu có thể là viêm tụy cấp nguy kịch

Giữa men say và những tiếng cười rộn rã đầu xuân, ít ai ngờ rằng chỉ sau một bữa tiệc linh đình, một cơn đau bụng dữ dội có thể trở thành ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Dịp Tết Nguyên đán 2026 vừa qua, các bệnh viện tuyến cuối liên tục tiếp nhận bệnh nhân viêm tụy cấp trong tình trạng nguy kịch, trong đó phần lớn có liên quan đến rượu bia và chế độ ăn uống quá đà.

Viêm tụy cấp – căn bệnh từng bị xem nhẹ như một rối loạn tiêu hóa sau nhậu – thực chất là một cấp cứu tối khẩn, có thể dẫn đến sốc, suy đa cơ quan và đột tử chỉ trong thời gian ngắn. Điều gì đang xảy ra bên trong cơ thể khi chúng ta “quá chén”? Vì sao mâm cỗ thịnh soạn và những ly rượu ngày xuân lại có thể trở thành tác nhân kích hoạt thảm kịch? Và đâu là dấu hiệu cảnh báo sớm để không bỏ lỡ “giờ vàng” cứu sống?

Trong cuộc trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng – nguyên trưởng khoa Nội tiêu hóa, Bệnh viện Nhân dân 115 (TP.HCM) và hiện đang đảm nhiệm vai trò Cố vấn chuyên môn tại Bệnh viện Nhân dân 115– đã phân tích cặn kẽ cơ chế tàn phá của viêm tụy cấp, những sai lầm chết người trong thói quen ăn uống ngày Tết và đưa ra lời khuyên “sống còn” để mỗi người tự bảo vệ mình trước một “sát thủ giấu mặt” đang rình rập sau bàn tiệc.

- Thưa TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng, những con số thống kê gần đây cho thấy có tới khoảng 60% các ca viêm tụy cấp trong dịp Tết vừa qua có liên quan mật thiết đến rượu bia từ các buổi tiệc tùng. Bác sĩ đánh giá như thế nào về tỷ lệ này và nó phản ánh điều gì về thói quen sinh hoạt của người dân chúng ta trong những ngày lễ hội?

- TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Viêm tụy cấp thực chất là một tình trạng cấp cứu nội khoa và ngoại khoa rất nguy hiểm. Trên thực tế, căn bệnh này liên quan đến rất nhiều yếu tố khác nhau, nhưng tình trạng bệnh thường có xu hướng gia tăng đột biến trong các kỳ nghỉ lễ, đặc biệt là những dịp lễ lớn như Tết Nguyên đán. Điều này đã được nhiều nghiên cứu khoa học chứng minh một cách rõ ràng. Tùy thuộc vào từng năm và mức độ kiểm soát việc sử dụng rượu bia trong cộng đồng, tỷ lệ bệnh nhân nhập viện vì viêm tụy cấp thường tăng vọt vào những ngày nghỉ, cụ thể là từ khoảng mùng 2 cho đến mùng 5 Tết. Tại một số bệnh viện, đặc biệt là các bệnh viện tuyến trên, tỷ lệ bệnh nhân nhập viện vì căn bệnh này trong những ngày đó có thể dao động từ 20% đến 40%. Chính vì số lượng ca bệnh gia tăng đáng lo ngại như vậy, chúng ta rất cần thiết phải đẩy mạnh các biện pháp truyền thông, cảnh giác cộng đồng trong các dịp lễ tết để có thể hạn chế tối đa nguy cơ mắc bệnh.

-Nhiều người vẫn nghĩ đau bụng sau khi nhậu chỉ là rối loạn tiêu hóa thông thường. Nhưng thực tế, viêm tụy cấp nguy hiểm đến mức nào thưa bác sĩ? Nghe nói căn bệnh này có thể tước đoạt mạng sống của người bệnh ngay trên bàn tiệc?

- TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Bất cứ ai làm trong ngành y đều hiểu rõ viêm tụy cấp là một tình trạng cấp cứu khẩn cấp của cả nội khoa và ngoại khoa. Bệnh có thể khởi phát ở những thể nhẹ, nhưng cũng hoàn toàn có khả năng tiến triển thành những thể nặng vô cùng phức tạp. Đối với những thể nặng, tỷ lệ tử vong là cực kỳ cao, có thể dao động từ 20% đến 40%. Đáng sợ hơn, giới chuyên môn còn ví viêm tụy cấp là một trong bốn nguyên nhân chính có thể gây ra tình trạng đột tử. Đột tử là tình trạng tử vong xảy ra một cách hết sức đột ngột. Trên thực tế, có những trường hợp người bệnh đang ngồi ăn nhậu bình thường cùng bạn bè, người thân thì tự nhiên lăn đùng ra tử vong. Trong những tình huống thương tâm như vậy, mọi người xung quanh thường chỉ nghĩ ngay đến các nguyên nhân phổ biến như nhồi máu cơ tim hay xuất huyết não, mà rất ít ai ngờ rằng viêm tụy cấp cũng chính là một trong bốn thủ phạm hàng đầu gây ra cái chết chớp nhoáng đó.

-Quả thật là quá sức tưởng tượng! Vậy thưa bác sĩ, cơ chế tàn phá nào đã diễn ra bên trong cơ thể? Việc dung nạp một lượng lớn rượu bia trong thời gian ngắn đã tác động và làm tổn thương tuyến tụy nghiêm trọng đến mức nào để có thể gây ra hậu quả chết người như vậy?

- TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Để hiểu rõ vấn đề này, trước hết chúng ta cần biết tuyến tụy hoạt động như thế nào trong cơ thể. Bình thường, tuyến tụy có nhiệm vụ tiết ra các loại men để giúp cơ thể tiêu hóa các chất thức ăn mà chúng ta nạp vào. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn, các men này chỉ được tiết ra ở dạng tiền men chưa hoạt động. Chỉ khi những tiền men này di chuyển đến ruột, chúng mới được chuyển hóa thành dạng men hoạt động thực sự để làm nhiệm vụ tiêu hóa thức ăn. Khi một người bị viêm tụy cấp, quá trình này bị đảo lộn hoàn toàn. Các tiền men tụy thay vì xuống ruột mới hoạt động thì lại bị chuyển hóa thành dạng hoạt động ngay tại bên trong mô tụy. Chính những men tiêu hóa ở dạng hoạt động này sẽ quay ngược lại tự tiêu hóa và hủy hoại chính các mô tụy, dẫn đến tình trạng viêm tấy và hoại tử tuyến tụy.

Và lý do vì sao căn bệnh này lại bùng phát mạnh mẽ trong dịp Tết chính là do sự hiện diện của rượu bia. Ở nước ta, lạm dụng rượu bia là nguyên nhân hàng đầu gây ra viêm tụy. Khi một người sử dụng một lượng lớn rượu bia, chất cồn sẽ trực tiếp kích thích tuyến tụy tăng tiết men một cách quá mức. Không chỉ vậy, rượu bia còn gây ra tình trạng co thắt cơ vòng Oddi, dẫn đến việc các ống dẫn bị tắc nghẽn. Sự kết hợp giữa việc men tụy tiết ra nhiều nhưng lại bị tắc nghẽn không thoát ra được sẽ dễ dàng dẫn đến tình trạng viêm và hoại tử tuyến tụy. Thêm vào đó, bản thân rượu bia cũng là một chất độc có khả năng gây tổn thương trực tiếp lên các tế bào của mô tụy. Tất cả những tác động này gộp lại đã biến rượu bia thành nguyên nhân số một làm bùng phát viêm tụy cấp trong các dịp lễ tết.

- Bên cạnh rượu bia, những mâm cỗ Tết đầy ắp thịt cá dường như cũng đóng một vai trò nào đó. Bác sĩ có thể phân tích thêm về những nguyên nhân khác làm gia tăng nguy cơ viêm tụy cấp trong những ngày này không?

- TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Hoàn toàn chính xác. Nguyên nhân thứ hai khiến viêm tụy bùng phát mạnh trong dịp Tết liên quan mật thiết đến chế độ ăn uống. Tuyến tụy đảm nhận một vai trò cực kỳ quan trọng là chuyển hóa các chất béo trong cơ thể. Trong những ngày Tết hoặc các dịp lễ hội, chúng ta thường xuyên đối mặt với những bữa ăn vô cùng thịnh soạn, chứa rất nhiều chất béo, các món ăn từ nội tạng động vật, hoặc những thực phẩm được chiên xào chứa nhiều dầu mỡ. Việc tiêu thụ một lượng lớn thức ăn như vậy trong thời gian ngắn sẽ làm cho nồng độ mỡ trong máu tăng vọt, gây ra tình trạng tăng triglyceride cấp tính. Sự gia tăng đột ngột của chất béo trong máu này chính là tác nhân dẫn đến viêm tụy cấp, tình trạng này đặc biệt nguy hiểm đối với những người có cơ địa béo phì hoặc những bệnh nhân vốn đã mắc chứng rối loạn chuyển hóa lipid từ trước.

- Được biết còn một yếu tố nguy cơ nữa là sỏi mật. Rất nhiều người có sỏi túi mật nhưng không hề có triệu chứng gì, vậy tại sao đến dịp Tết nó lại trở thành "quả bom nổ chậm" gây viêm tụy, thưa bác sĩ?

- TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Đó chính là nguyên nhân lớn thứ ba gây ra bệnh. Rất nhiều người mang trong mình sỏi túi mật nhưng do không có bất kỳ triệu chứng nào nên họ thường không can thiệp hay điều trị gì cả. Tuy nhiên, trong những ngày Tết, chế độ ăn uống của chúng ta trở nên rất thất thường. Việc chúng ta ăn quá nhiều, nạp vào cơ thể lượng lớn chất béo, hoặc kết hợp ăn uống thả ga cùng với rượu bia sẽ tạo ra áp lực khổng lồ, buộc túi mật phải co bóp dữ dội hơn rất nhiều so với bình thường. Chính quá trình co bóp mạnh bạo này có thể làm cho những viên sỏi mật bị rớt xuống phía dưới. Khi rơi xuống, sỏi có thể gây tắc nghẽn cổ túi mật, tắc ống mật chủ hoặc làm tắc nghẽn ống tụy. Hậu quả của sự tắc nghẽn này là làm trào ngược dịch, gây viêm đường mật và cuối cùng là dẫn đến tình trạng viêm tụy cấp. Rượu bia, rối loạn chuyển hóa mỡ máu và sỏi mật chính là ba nguyên nhân cốt lõi khiến các ca viêm tụy cấp tăng vọt trong những ngày lễ tết.

-Quá trình diễn biến của bệnh có vẻ diễn ra với tốc độ chóng mặt. Đặc biệt với những ca viêm hoại tử do uống rượu bia, việc điều trị và hồi sức tích cực cho bệnh nhân sẽ gặp phải những trở ngại nào, thưa bác sĩ?

-TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Dù xuất phát từ bất kỳ nguyên nhân nào thì viêm tụy cấp đều có chung một đặc điểm là diễn biến vô cùng nhanh chóng và đột ngột, dễ dàng đưa người bệnh đến những biến chứng hiểm nghèo. Tuy nhiên, những ca viêm tụy do lạm dụng rượu bia thường được chú ý nhiều hơn vì nó hay khởi phát một cách cực kỳ đột ngột ngay sau một bữa nhậu linh đình. Quá trình cấp cứu và điều trị chắc chắn gặp phải vô vàn những trở ngại lớn. Về mặt tiên lượng, bệnh được phân chia thành nhiều mức độ khác nhau bao gồm viêm tụy nhẹ, mức độ trung bình, mức độ nặng và viêm tụy rất nặng. Khi tình trạng tiến triển thành viêm tụy nặng và rất nặng, bệnh nhân sẽ phải đối mặt với những biến chứng kinh hoàng như sốc và suy đa cơ quan. Khi xảy ra biến chứng sốc và suy đa cơ quan, tỷ lệ tử vong sẽ nhảy vọt lên mức 40% đến 50%. Thậm chí, ngay cả khi bệnh nhân may mắn được cứu sống và vượt qua cơn nguy kịch, họ vẫn có nguy cơ phải gánh chịu những di chứng nặng nề suốt đời như chuyển sang viêm tụy mạn tính, xơ hóa tuyến tụy. Những bệnh nhân từng bị tổn thương như vậy sẽ rất dễ bị tái phát viêm tụy nhiều lần và đối mặt với nguy cơ mắc ung thư tuyến tụy cao hơn hẳn so với những người bình thường.

Chính vì tính chất phức tạp đó, khi tiếp nhận một ca cấp cứu, các bác sĩ không được phép chủ quan. Chúng tôi luôn phải tiến hành tầm soát một cách toàn diện cả ba nguyên nhân lớn gây viêm tụy là rượu bia, tăng triglyceride và sỏi mật. Trong tổng số các ca bệnh, nguyên nhân do rượu bia và sỏi mật thường chiếm tỷ lệ rất cao, khoảng 30% đến 40%, trong khi nguyên nhân do tăng triglyceride chiếm khoảng 10% đến 15%, và phần còn lại thuộc về các nguyên nhân hiếm gặp khác. Nhiều người lầm tưởng rằng một bệnh nhân vừa uống rượu say vào viện thì chắc chắn là do rượu, nhưng thực tế những người hay uống rượu lại thường kèm theo tình trạng mỡ máu cực kỳ cao hoặc cũng có thể đang mang sỏi mật trong người mà không biết. Để mang lại tiên lượng tốt nhất, việc điều trị phải bao quát đa diện: thứ nhất là phải khống chế tình trạng viêm tụy cấp tính hiện tại, thứ hai là phải giải quyết triệt để các yếu tố thúc đẩy cũng như nguyên nhân gốc rễ gây bệnh, và cuối cùng là phải có phương án ngăn chặn hiệu quả những biến chứng có thể xảy ra về sau. Nếu bác sĩ chỉ nhăm nhăm vào việc bệnh nhân uống rượu mà bỏ sót các yếu tố khác thì quá trình điều trị sẽ không đạt kết quả toàn diện.

-Tuyến tụy nằm ẩn sâu phía sau dạ dày, điều này có gây cản trở cho việc chẩn đoán hình ảnh hay xác định mức độ hoại tử trong những "giờ vàng" cấp cứu không? Làm thế nào để người bệnh và bác sĩ có thể phân biệt cơn đau viêm tụy với những chứng rối loạn tiêu hóa thông thường?

- TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Việc tuyến tụy nằm ở vị trí khuất sau dạ dày đúng là có thể gây ra một chút nhầm lẫn ban đầu đối với người bệnh. Các triệu chứng khởi phát của viêm tụy cấp cũng biểu hiện bằng việc đau bụng và nôn ói, nên một số trường hợp rất dễ bị nhầm lẫn với bệnh dạ dày, dẫn đến sự chủ quan, tự mua thuốc dạ dày uống và để cho bệnh tình diễn tiến đến mức độ nặng nề. Tuy nhiên, đối với đội ngũ y bác sĩ, nếu chú ý kỹ thì việc chẩn đoán viêm tụy cấp hoàn toàn không phải là một bài toán quá khó khăn.

Viêm tụy cấp có những dấu hiệu cảnh báo rất đặc trưng. Đặc điểm nổi bật nhất chính là cơn đau bụng. Cơn đau của viêm tụy cấp thường khởi phát ở vùng thượng vị hoặc vùng quanh rốn. Dù có vị trí đau khá tương đồng với cơn đau dạ dày, nhưng đau viêm tụy là một cơn đau dữ dội, đau một cách liên tục không ngừng nghỉ và cơn đau có tính chất lan xuyên thấu ra tận phía sau lưng. Thêm một điểm khác biệt mang tính chất quyết định: nếu đau do các nguyên nhân thông thường như dạ dày, người bệnh thường cảm thấy nhẹ nhõm và dễ chịu hơn sau khi nôn ói. Thế nhưng, đối với bệnh nhân viêm tụy cấp, họ thường xuyên nôn ói rất dữ dội, và điều đáng sợ là càng nôn ói thì cơn đau lại càng trở nên quằn quại và trầm trọng hơn.

Dấu hiệu cảnh báo sớm nhất mà người dân cần đặc biệt lưu tâm là cơn đau bụng dữ dội, liên tục, lan ra sau lưng, hoàn toàn không thuyên giảm dù đã uống các loại thuốc điều trị dạ dày thông thường, kèm theo tình trạng nôn ói liên tục. Các triệu chứng này lại xuất hiện trên cơ địa của những người có nguy cơ cao như vừa trải qua một bữa ăn quá thịnh soạn, vừa đi nhậu về, người hay lạm dụng rượu bia, người có mỡ máu cao hoặc có tiền sử sỏi mật. Khi có những dấu hiệu lâm sàng nghi ngờ, bác sĩ sẽ tiến hành khẳng định chẩn đoán thông qua việc xét nghiệm để kiểm tra sự gia tăng của men tụy trong máu. Song song đó, các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính (CT scanner) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) sẽ được sử dụng, và chúng hoàn toàn có khả năng phát hiện tình trạng viêm tuyến tụy một cách tương đối dễ dàng và chính xác.

-Đứng trước thực trạng báo động như vậy, đặc biệt là khi các lễ hội dư âm ngày Tết vẫn còn kéo dài, bác sĩ có lời khuyên "sống còn" nào dành cho cộng đồng để chủ động phòng tránh và tự bảo vệ mình trước ranh giới sinh tử của viêm tụy cấp?

- TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng: Nguyên tắc cơ bản nhất trong y khoa để phòng ngừa một căn bệnh chính là phải triệt tiêu hoặc hạn chế tối đa các nguyên nhân sinh ra nó. Vì nguyên nhân hàng đầu và phổ biến nhất gây ra viêm tụy cấp chính là rượu bia, nên biện pháp phòng ngừa tiên quyết không có gì khác ngoài việc phải chủ động hạn chế việc uống rượu bia.

Nhiều người thắc mắc hạn chế như thế nào là đúng trong khi nét văn hóa giao tiếp, lễ hội dân tộc đôi khi không thể tránh khỏi việc nâng ly. Theo khuyến cáo từ các hiệp hội chuyên môn về chất gây nghiện, đối với những người hoàn toàn khỏe mạnh và không có bệnh lý nền, mức độ tiêu thụ rượu bia được xem là tương đối an toàn là không uống quá một lon bia, một ly rượu vang, hoặc một ly nhỏ rượu mạnh trong một lần uống, và không nên uống quá năm ngày trong một tuần.

Những định mức an toàn trên chỉ áp dụng cho người hoàn toàn bình thường. Đối với những người đã thuộc nhóm có nguy cơ cao, chẳng hạn như những người đã từng bị viêm tụy cấp, những người đang mắc viêm tụy mạn tính, người có chỉ số mỡ máu cao, hay người đang có sỏi mật, thì lời khuyên tuyệt đối là phải hạn chế rượu bia đến mức tối đa có thể. Sẽ không có một lượng rượu bia nào hay một giới hạn nào được coi là an toàn tuyệt đối đảm bảo không gây bệnh cho nhóm đối tượng này.

- Xin cảm ơn TS-BS Lê Thị Tuyết Phượng về những phân tích và lời khuyên vô cùng cặn kẽ, giá trị này!